Για τις μορφές της δικτατορίας του προλεταριάτου

Στην ιστορία της ΕΣΣΔ εμπεριέχεται η πρώτη νικηφόρα πορεία προς την εργατική εξουσία, το πρώτο άνοιγμα δυνατοτήτων προς την απονέκρωση και διάλυση του Κράτους και κάθε μορφής Εξουσίας καθώς και η αντεπαναστατική επαναφορά των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Συνεπώς, η μελέτη της ΕΣΣΔ δεν αποτελεί φιλολογική-νοσταλγική ενασχόληση με το παρελθόν της πάλης για τη χειραφέτησης της Ανθρωπότητας, αντιθέτως, η σύγχρονη επαναστατική στρατηγική απαιτεί να εξάγουμε τα αναγκαία συμπεράσματα για τη γέννηση και την παρακμή της, για τη διαμόρφωση της γραφειοκρατίας και το πέρασμα της εξουσίας σε αυτήν από τα σοβιέτ των εργατών. Στα πλαίσια αυτά, μεταφράζουμε το άρθρο του Γιεβγκένι Πρεομπραζένσκι, μέλος της Κ.Ε. των Μπολσεβίκων και της Αριστερής Αντιπολίτευσης, με θέμα την εξέλιξη και τις αντιφάσεις που αναπτύσσονται στη δικτατορία του προλεταριάτου όπως δημοσιεύτηκε στην Πράβδα το Φλεβάρη το 1919.

                                                             Για τις μορφές της δικτατορίας του προλεταριάτου                                          

Το άρθρο του συντρόφου Οσίνσκι με τίτλο “Νέα Καθήκοντα για την Οικοδόμηση της Σοβιετικής Δημοκρατίας” που δημοσιεύτηκε στην Πράβδα στις 15 Γενάρη, αξίζει να συζητηθεί σοβαρά, ανεξαρτήτως του πως εκτιμά ο καθένας τα επιχειρήματα και συμπεράσματα του αρθρογράφου. Το ερώτημα έχει δύο διαστάσεις: μια θεωρητική και μια πρακτική.

Από θεωρητικής άποψης, το να καθορίσουμε τις μορφές που μπορεί να λάβει η δικτατορία του προλεταριάτου γενικά, είναι ζήτημα ύψιστου ενδιαφέροντος, και ειδικά ποιες μορφές πρέπει αναπόφευκτα να λάβει σε κυρίως αγροτικές χώρες.

Η πρακτική πλευρά του ερωτήματος έχει να κάνει με το ποια μορφή δικτατορίας είναι η καταλληλότερη στην παρούσα συγκυρία.

Ο σύντροφος Οσίνσκι είναι απόλυτα ορθός όταν ισχυρίζεται πως δεν έχουμε ακόμη πραγματώσει η κομμούνα-κράτος όπως διατυπώθηκε από το σύντροφο Λένιν ενάμιση χρόνο πριν. “Αποδείχθηκε”, προσθέτει, “πως η κομμούνα-κράτος δεν είναι, σε κάθε περίπτωση, το πρώτο μεταβατικό στάδιο, η πρώτη μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου και των φτωχών”. Το ερώτημα τότε μετατρέπεται σε: Ποια είναι η “πρώτη μορφή” της προλεταριακής δικτατορίας; Είναι αυτή που έχουμε τώρα;

Θα ήταν ιστορικά λανθασμένο να ισχυριστούμε αυτό. Η πρώτη μορφή της δικτατορίας ήδη ανήκει στο παρελθόν. Ήταν η περίοδος της ζωής των σοβιέτ στην οποία κατείχαν απόλυτη εξουσία κυριολεκτικά για κάθε ζήτημα σε τοπική και κρατική κλίμακα∙ όταν το έργο τους, ως επί το πλείστον, ήταν καταστροφικό για το αστικό-φεουδαρχικό σύστημα∙ όταν οι μάζες στις κοινότητες μπορούσαν να υπαγορεύουν τη θέλησή τους στα σοβιέτ και έβλεπαν τις επιθυμίες τους να γίνονται πραγματικότητα χωρίς να έρχονται σε σύγκρουση με την οργανωμένη θέληση του προλεταριάτου, ακόμα και σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου τα συμφέροντα συγκεκριμένων στρωμάτων και κομματιών των κοινοτήτων δεν αντιστοιχούσαν στα συμφέροντα των βιοπαλαιστών συνολικά.

Ο σύντροφος Λένιν, φυσικά, δεν επινόησε την ιδέα της κομμούνας-κράτος όταν έγραψε γι’ αυτό το είδος κράτους. Κυρίως, έγραφε στη βάση της ζωντανής εμπειρίας της παρισινής κομμούνας και των πρώτων βημάτων που είχαν κάνει τα δικά μας σοβιέτ. Αλλά η παρισινή κομμούνα ήταν το έμβρυο του προλεταριακού κράτους στην αρχή του, και όχι η συγκεντροποιημένη της μορφή.

Τώρα ζούμε μια δεύτερη, συγκεντροποιημένη μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου η οποία συχνά παίρνει μια ιδιαίτερα άσχημη έκφραση, όπως ο σύντροφος Οσίνσκι τονίζει και όπως όλοι την αναγνωρίζουμε. Και ακόμη κι αν ο Ένγκελς, έχοντας δει μόνο την εμπειρία της παρισινής κομμούνας, μπορούσε με αισιοδοξία να ελπίζει πως “ο σωρός των κρατικών θεσμών” θα μπορούσε να καταργηθεί από μια νέα γενιά που μεγάλωσε μετά την επανάσταση, τότε δεν προκαλεί καμία έκπληξη το γεγονός του ότι ο σύντροφος Λένιν επίσης δεν πρόβλεψε όλα τα έλκη που θα μπορούσαν να ταλαιπωρήσουν το σοβιετικό οργανισμό κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης φάσης της ζωής του.

Όταν αξιολογήσουμε αυτή τη δεύτερη φάση της δικτατορίας του προλεταριάτου, η οποία στη Ρωσία τουλάχιστον αποτελεί γεγονός, δεν πρέπει να παραβλέψουμε τις ακόλουθες σημαντικές συνθήκες. Η συγκεντροποίηση και η γραφειοκρατία που αναπόφευκτα σχετίζεται μ’ αυτήν εξαπλώνονται στη χώρα μας, όχι μόνο στους διοικητικού-στρατιωτικούς θεσμούς, των οποίων ο παροδικός χαρακτήρας είναι προφανής, αλλά και στις οικονομικές οργανώσεις, διότι ο σοσιαλισμός είναι μια συγκεντροποιημένη κοινωνική οικονομία. Η αυθαιρεσία και η έλλειψη ελέγχου από πλευράς συγκεκριμένων σοβιετικών γραφειοκρατών έχει αντικαταστήσει την αυθαιρεσία και έλλειψη ελέγχου ολόκληρων τοπικών οργανώσεων. Ωστόσο, έχουμε κάνει ένα βήμα μπροστά, καθώς είναι πιο εύκολο ζήτημα η πάλη ενάντια στο γραφειοκρατισμό και την αυθαιρεσία σε ατομικό επίπεδο.

Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε πως η Ρωσία είναι μια αγροτική χώρα, και η δικτατορία μας είναι κυρίως προλεταριακή. Μάλλον θα μάθουμε την τεράστια σημασία του γεγονότος μόνο αφού γνωρίσουμε τη μορφή της προλεταριακής δικτατορίας σε κυρίως προλεταριακές χώρες, όπως η Γερμανία για παράδειγμα. Είναι πολύ σημαντικό να δώσουμε έμφαση σε αυτό το γεγονός όταν μιλάμε για τη διάρκεια του παρόντος σταδίου της δικτατορίας στη Ρωσία, με τις ιδιαίτερα σκληρές και συχνά εμφανείς μη-δημοκρατικές μορφές διοίκησης.

Ο σύντροφος Οσίνσκι ισχυρίζεται πως “έχουμε εισέλθει σε μία διαφορετική περίοδο ανάπτυξης”, πως “οι μέθοδοι και οι μορφές της διοίκησης μπορούν και πρέπει να αλλάξουν. Πρέπει να περιορίσουμε τα αυταρχικά στοιχεία στη δικτατορία των εργατών και να κάνουμε βήματα προς μια ανεπτυγμένη μορφή εργατικής-αγροτικής δημοκρατίας, προς μια κομμούνα-κράτος.

Συμφωνούμε απόλυτα με το σύντροφο Οσίνσκι πως όχι μόνο “πολλές μέθοδοι και μορφές της διοίκησης” μπορούν και πρέπει να αλλάξουν, αλλά και πως θα μπορούσαν να αποφευχθούν πλήρως ακόμη και σκληρές εμπόλεμες συνθήκες. Ωστόσο, διαφωνούμε κατηγορηματικά με τη θέση που ισχυρίζεται πως η Σοβιετική Δημοκρατία έχει μπει σε κάποιου είδους “διαφορετική περίοδο ανάπτυξης”. Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει τέτοια διαφορετική περίοδος. Ο εξωτερικός κίνδυνος παραμένει απειλητικός. Ο κίνδυνος νέων ξεσπασμάτων της εγχώριας αντεπανάστασης, στη βάση της αυξανόμενης εξάντλησης των αγωνιζόμενων μαζών από τον εμφύλιο πόλεμο και την αυξανόμενη κόπωση, παραμένει αμείωτος σε σχέση με πέρυσι. Τέλος, η αγροτική σύνθεση της χώρας μας και οι δυσκολίες της δικτατορίας των εργατών σε τέτοιες συνθήκες θα συνεχιστούν για ένα ιδιαίτερα μεγάλο διάστημα.

Για να φανεί ξεκάθαρα αυτό, θα δώσω ένα παράδειγμα από την καθημερινότητα. Υπάρχει μια περιφέρεια στα Ουράλια όπου η δικτατορία του προλεταριάτου έπρεπε να επιβληθεί με βία από μία μειοψηφία νεοαφιχθέντων εργατών και μία μειοψηφία από τους ντόπιους φτωχούς ενάντια στην πλειοψηφία που αποτελούνται από κουλάκους μαζί με αγρότες μεσαίων στρωμάτων που ακολουθούν τους κουλάκους. Το πρόβλημα κορυφώθηκε από το γεγονός του ότι οι ίδιοι οι ξένοι εργάτες “δικτάτορες” έχασαν τον έλεγχο ως αποτέλεσμα ανευθυνότητας και απόστασης από τα κύρια κομματικά κέντρα απ’ όπου είχαν σταλθεί. Τι θα βοηθήσει για να αντιμετωπιστεί αυτό το δυστύχημα; “Μία ανεπτυγμένη μορφή της εργατικής-αγροτικής δικτατορίας;” Αυτό θα σήμαινε τη δημιουργία “ανεπτυγμένων μορφών” για την αντεπανάσταση των κουλάκων. Θα βοηθούσε μήπως η ενδυνάμωση του κομματικού ελέγχου, η ενδυνάμωση της δικτατορίας επί των δικτατόρων; Αυτό είναι το μόνο δυνατό μέσο, αλλά συνεπάγεται συγκέντρωση και όχι αποδυνάμωση της δικτατορίας. Μόνο μετά την τελική μας νίκη στον εμφύλιο πόλεμο θα είναι δυνατό να εξαλείψουμε τις σκληρές μορφές της δικτατορίας που μερικές φορές ασκούνται από ένα άτομο ή μια στενή ομάδα, με όλους τους σχετικούς κινδύνους και περιπτώσεις διαστρέβλωσης και διαφθοράς του σοβιετικού οργανισμού σε κάποια συγκεκριμένη κοινότητα και, σε ανάλογες συνθήκες, σε όλη τη Ρωσία. Μετά από μία τέτοια νίκη, ή καθώς η νίκη γίνεται βέβαιη, μπορούμε να καταργήσουμε τις υπέρμετρες και επικίνδυνες μορφές της δικτατορίας αφού μπούμε με τα μικροαστικά στοιχεία που δεν είναι φιλικά προς τη σοβιετική εξουσία σε καθορισμένες συμβολαιακές και επιχειρηματικές σχέσεις στη βάση, για παράδειγμα, αυτού του τύπου συζήτησης.

                                      ‘Εναντιώνεστε στη σοβιετική πολιτική, στον κομμουνισμό;’

‘Ναι, εναντιωνόμαστε’, είναι η απάντηση που θα έδιναν οι εύποροι αγρότες και οι κοζάκοι .

‘Αλλά γνωρίζετε πως έχουμε νικήσει, πως είμαστε μία ισχυρή δύναμη, πως μέσω εξαναγκασμού μπορούμε να πετύχουμε ότι χρειάζεται να πετύχουμε;’

‘Το γνωρίζουμε’

‘Δεν είναι καλύτερα τότε για εσάς να κάνετε εθελοντικά αυτό που η Σοβιετική Δημοκρατία σας ζητάει και να μην αντιμετωπίζετε πια τους διοικητικούς αντιπροσώπους μας και τους υπεύθυνους για την προμήθεια τροφίμων στους οποίους εναντιώνεστε;’

Οι συμμετέχοντες στη συζήτηση τότε ξύνουν τα κεφάλια τους, και αντί να υποθάλπουν αντεπαναστατικές συνομωσίες ή να κάνουν παθητική αντίσταση, προτιμούν να δεχτούν τους όρους μας.

Δε γνωρίζω αν το σύνταγμα της κομμούνας-κράτος προβλέπει τέτοιες αμοιβαίες σχέσεις, ή αν αυτές οι σχέσεις μπορούν να συμπεριληφθούν από κάποιο είδος “ανεπτυγμένης μορφής της προλεταριακής δικτατορίας”, αλλά γνωρίζω ένα πράγμα. Ήδη προσπαθούμε να ακολουθήσουμε αυτό το δρόμο, και έχουμε κάποια επιτυχία (εκτίμηση των αποθεμάτων σιτηρών αντί για απογραφή και επίταξη τους)∙ σε σύνδεση με τις επιτυχίες μας στην πάλη εναντίον των ξένων και εγχώριων εχθρών, θα ακολουθήσουμε αυτό το δρόμο σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα, και επομένως θα επιλύσουμε εν πολλοίς το ζήτημα της πάλης ενάντια στην αποσύνθεση του σοβιετικού οργανισμού σε εκείνα τα μέρη όπου τα σοβιετικά όργανα στερούνται την αναζωογονητική προλεταριακή φροντίδα του δημοκρατικού μαζικού ελέγχου από τα κάτω.

Φυσικά, χρειάζεται να παλέψουμε αποφασιστικά εναντίον τάσεων αντικατάστασης της αυτοδραστηριότητας των μαζών από τη γραφειοκρατική καθοδήγηση όπου αυτή η καθοδήγηση είναι υπέρμετρη, όπου είναι επιβλαβής, και όπου οι μάζες μπορούν να χειριστούν το ένα ή το άλλο καθήκον καλύτερα μέσω των τακτικά επανεκλεγμένων οργάνων τους. Η πολιτική της αδιαφορίας για τις ολομέλειες των σοβιέτ, ή της παρέκκλισης από τις τακτικές τους συνεδριάσεις, όπως συχνά συμβαίνει στην επαρχία, και η πολιτική της γραφειοκρατικής πίεσης από τα πάνω στις τοπικές οργανώσεις που λειτουργούν αποτελεσματικά, πρέπει να καταδικαστούν σθεναρά. Αλλά δεν πρέπει να οδηγηθούμε στο άκρο αντίθετο. Αν, ας πούμε, η δικτατορία συγκεκριμένων ατόμων στον τομέα της τροφής μπορεί να αποδώσει έστω και 1/8 της λίβρας (~0.4 κιλά) περισσότερο ψωμί σε σύγκριση με την εκλεγμένη οργάνωση της οποίας τους ανθρώπους περισσότερο απασχολεί η φλυαρία παρά τα καθήκοντα, τότε κάθε εργάτης θα προτιμούσε τη δικτατορία με το επιπλέον όγδοο της λίβρας [ψωμί] αντί για το αμφιλεγόμενο δικαίωμα του να εκλέγει “δημοκρατικά” τους φλύαρους. Κάθε μαρξιστής γνωρίζει πως δεν έχει υπάρξει ακόμη στον κόσμο καμία επανάσταση ή αντεπανάσταση που έχει λάβει μέρος στη βάση της πάλης για μία διαφορετική μορφή εξουσίας ενώ διατηρεί ουσιαστικά την ίδια οικονομική πολιτική. Ο εργάτης και ο φτωχός αγρότης θα συγχωρήσουν κάθε μορφή δικτατορίας αν αυτή η δικτατορία φροντίσει για τις ανάγκες τους και αν, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, αυτή η δικτατορία, ακόμα και αν έχει εκφυλιστεί σε δικτατορία συγκεκριμένων ατόμων σε συγκεκριμένους θεσμούς, είναι πιο επιτυχής στην ελάφρυνση της τροφικής και παραγωγικής κρίσης.

Σε όλες αυτές τις αποσπασματικές καταγγελίες, ή πιο συγκεκριμένα, επεξεργασίες που έχω κάνει σε σχέση με το άρθρο του συντρόφου Οσίνσκι, θα ήθελα να προσθέσω άλλο ένα σημείο που του ξέφυγε. Ο χαρακτηρισμός του για τις ανεπάρκειες της σοβιετικής εξουσίας στο παρόν στάδιο ανάπτυξης της είναι ατελής υπό την έννοια πως ξέχασε να αναφέρει την ανάδυση στη χώρα μας μιας προνομιούχας σοβιετικής γραφειοκρατίας ως στρώμα που οικονομικά βρίσκεται σε καλύτερη θέση. Θεωρώ πως αυτή η πληγή είναι η πιο επικίνδυνη απ’ όλες.

Χωρίς καν να αναφέρουμε τους διαβόητους “ειδικούς”, των οποίων οι μισθοί δε θα έπρεπε ποτέ να περάσουν το κατώφλι του εργατικού-αγροτικού κράτους, είναι αναγκαίο να αναγνωρίσουμε ανοιχτά και με ειλικρίνεια πως η σοβιετική γραφειοκρατία και οι σοβιετικοί εργάτες, συμπεριλαμβανομένων των κομμουνιστών, έχουν μια τάση να γίνονται μια προνομιούχα κάστα που απολαμβάνει πληθώρα πραγμάτων που είναι απρόσιτα για τους απλούς εργάτες. Έχουμε καθαιρέσει την αστική τάξη και κατά το μεγαλύτερο μέρος την έχουμε αντικαταστήσει σε πολλές επαρχιακές πόλεις αποκλειστικά με σοβιετικούς εργάτες και τις συζύγους τους και όχι με εργάτες από τη βάση. Τι είναι αυτό που απέτρεψε μια διαφορετική μορφή οργάνωσης.

Πετάξαμε την αστική τάξη έξω από τα σπίτια της, αλλά έχουμε βάλει πολλούς εργάτες μέσα σ’αυτά τούτο το δεύτερο έτος της προλεταριακής επανάστασης;

Πολλοί σύντροφοι έχουν την τάση να σκέφτονται πως η βαθιά δυσαρέσκεια των μαζών με τα προνόμια των σοβιετικών εργατών και σοβιετικών λειτουργών δεν είναι ζήτημα που αξίζει να αντιμετωπιστεί σοβαρά. Αυτό είναι ένα ουσιώδες σφάλμα, και επιπλέον, ένα σφάλμα που θα έκανε ένα κόμμα που δρα για τα δικά του συμφέροντα. Όσον αφορά αυτό το ζήτημα μπορούμε να αφήσουμε τον αποφασιστικό ρόλο να παίξουν άνευ όρων οι ίδιες οι μεγάλες εργαζόμενες μάζες, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που είναι ενάντια στη σοβιετική εξουσία. Τι χάνει πραγματικά η σοβιετική εξουσία όταν κάποιος κομισάριος στερείται από έναν επιπλέον παλτό ή ένα δερμάτινο πανωφόρι που δε το χρειάζεται τη στιγμή που ένας πεζικάριος του κόκκινου στρατού το χρειάζεται στη διάρκεια ενός βροχερού φθινοπώρου;

Κανένα προνόμιο! Αυτό είναι το πρόταγμα που πρέπει να υλοποιηθεί – και πρέπει να υλοποιηθεί από τις ίδιες τις σοβιετικές αρχές. Από αυτή την άποψη, θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο να εκδώσουμε ένα ειδικό διάταγμα που θα επιτρέπει σε κάθε πολίτη της εργαζόμενης τάξης να φέρει σε λαϊκό δικαστήριο, ίσως ένα δικαστήριο ειδικά σχεδιασμένο και εκλεγμένο γι’ αυτό το σκοπό, κάθε άτομο σε θέση εξουσίας για το οποίο αποκαλύπτεται πως δημιουργεί μέσω της υπεύθυνης θέσης του, τις δικές του προνομιούχες συνθήκες διαβίωσης.

Συμπερασματικά. θα ήθελα να πω σε όλους τους συντρόφους που ανησυχούν πως η σοβιετική εξουσία παραβαίνει έντονα την τυπική μορφή της εργατικής-αγροτικής δημοκρατίας να αποκτήσουν μια ορθότερη οπτική γωνία βλέποντας στοχαστικά και πιο συχνά στην άλλη πλευρά του μετώπου. Σε τι θέση βρίσκεται η δημοκρατία στο στρατόπεδο των εχθρών μας;

Όλοι μας θα συμφωνήσουμε πως τα πράγματα εκεί δεν είναι ανταποκρίνονται στις δηλώσεις. Πριν μισό χρόνο, όλοι μας οι αντίπαλοι βγήκαν εναντίον μας με το πρόταγμα της Συντακτικής Συνέλευσης. Και που κατέληξαν; Αυτοί που ήταν αθεράπευτα ερωτευμένοι με τη δημοκρατία σε μια εποχή εμφυλίου πολέμου εξαφανίστηκαν από τη σκηνή. Και όλοι οι εναπομείναντες σοβαροί μας αντίπαλοι κατέληξαν στον προσωπικό δεσποτισμό, διότι οι Κολτσάκ και Κρασνόφ έχουν, επίσημα και στην πράξη, μεγαλύτερες δυνάμεις στα χέρια τους απ’ ότι ο Νικόλαος Β’ πριν το Φλεβάρη. Η κατάσταση έχει φτάσει στο σημείο όπου, για παράδειγμα, η εφημερίδα των καντέτων Ουφίμσκαγια ζιζν’, για να αιτολογήσει την εξέγερση του Κολτσάκ, συγκεκριμένα δήλωσε σε ένα από τα κύρια άρθρα: “Η Ρωσία δεν είναι ακόμα ώριμη για μια εκλεγμένη εξουσία”. Ωστόσο, η σοβιετική Ρωσία, παρά τις τερατωδώς δύσκολες συνθήκες του αγώνα, έχει διατηρήσει μια εκλεγμένη σοβιετική εξουσία, όσο σημαντική κι αν είναι η τάδε ή δείνα οπισθοχώρησή μας από τη δημοκρατία των εργαζόμενων σε μεμονωμένες περιπτώσεις ή συγκεκριμένες περιοχές (για παράδειγμα, αυτές που βρίσκονται κοντά στο μέτωπο).

Δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να παραβλέψουμε την κολοσσιαία σημασία αυτού του γεγονότος. Φυσικά, σε κάποια μέρη θα ήταν δελεαστικό ακόμα και τώρα να δείξουμε τη σταθερότητα της σοβιετικής εξουσίας με το να δώσουμε στους εχθρούς μας τους εσέρους και τους μενσεβίκους όχι απλώς πλήρη ελευθερία του λόγου, αλλά επίσης χαρτί για τύπωμα εφημερίδας και τυπογραφεία, με έξοδα του θησαυροφυλακίου, για την πάλη ενάντια στον κομμουνισμό. Αλλά αυτή η πάλη με σοβιετικό κόστος προς όφελος της αστικής τάξης – που περί αυτού πρόκειται, σε τελική ανάλυση – είναι λίγο πρόωρη. Είναι γελοίο να σηκώνουμε τις γροθιές μας μετά τον αγώνα, αλλά το να βάλουμε έστω ένα δάχτυλο στην τσέπη πριν τελειώσει ο αγώνας δεν είναι μόνο γελοίο∙ είναι απαράδεκτο από τη σκοπιά των εκατομμυρίων στον όνομα των οποίων και των συμφερόντων τους πρέπει να συνεχίσουμε ως την τελική νίκη στο συντομότερο δυνατό διάστημα. Αν, στη θέση των άρθρων του Μαρτόφ, τα οποία ο ίδιος θα ντρέπεται να ξαναδιαβάσει σε διάστημα πέντε ετών, χρησιμοποιούσαμε το χαρτί για να δημοσιεύσουμε ένα μη-κομματικό εγχειρίδιο για την αριθμητική από το τμήμα του Λουνατσάρσκι, τότε η εργατική τάξη δε θα υποστεί καμία ζημιά. Το ίδιο ισχύει για άλλες ελευθερίες για τους αντιπάλους μας. Ένας εργάτης ή αγρότης δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς ψωμί. Αλλά θα μπορούν να ζήσουν ικανοποιητικά και χωρίς τα άρθρα και τους λόγους των Μαρτόφ και των Σπιριντόνοβα.

Γ. Πρεομπραζένσκι, 9 Φλεβάρη 1919

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+