Περί κεντρισμού

Μεταφράζουμε και δημοσιεύουμε το άρθρο του Λέων Τρότσκι με σκοπό τη συμβολή όχι σε μια γενικόλογη συζήτηση για την πολιτική κατηγορία που ακούει στο όνομα «κεντρισμός», αλλά για να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τις μορφές που παίρνει ο ρεφορμισμός σε περιόδους κρίσης και τους παράγοντες που τις καθορίζουν.

Γράφοντας το 1934, σε μία περίοδο ανόδου του φασισμού αλλά και του εργατικού κινήματος, ο Τρότσκι αρχίζει το άρθρο του με τη διαπίστωση πως η κλασσική σοσιαλδημοκρατία έχει χρεοκοπήσει και οι ρεφορμιστές (στις δηλώσεις τους τουλάχιστον) αξιοποιούν (φαινομενικά) άλλα πολιτικά εργαλεία σε άλλες μορφές. 82 χρόνια μετά, και ύστερα από αλλεπάλληλες χρεοκοπίες του, ο ρεφορμισμός επανέρχεται διαρκώς με φραστικά άλλο περιεχόμενο και επιτελεί τον ίδιο ακριβώς παρασιτικό και αντεπαναστατικό ρόλο για την συγκρότηση της εργατικής τάξης ως Τάξης για τον εαυτό της και την πορεία της ανθρωπότητας προς την καθολική χειραφέτηση.

(1) Τα γεγονότα στην Αυστρία, ύστερα από τα γεγονότα στη Γερμανία, αναμφίβολα θέτουν την ταφόπλακα πάνω στον “κλασσικό” ρεφορμισμό. Από τώρα και στο εξής, μόνο οι αργόστροφοι ηγέτες του αγγλικού και αμερικανικού τρέιντ-γιουνιονισμού[1], ο Γάλλος μιμητής τους, ο Jouhaux, ο Vandervelde, πρόεδρος της Β’ Διεθνούς, και παρόμοια δείγματα πολιτικών ιχθυόσαυρων θα επιχειρούν να μιλούν ανοιχτά για την προοπτική της ειρηνικής ανάπτυξης και των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων, κλπ. … Τώρα, η πλειοψηφία των ρεφορμιστών σκόπιμα φοράει νέα χρώματα. Ο ρεφορμισμός δίνει τη θέση του στις αμέτρητες εκδοχές του κεντρισμού, ο οποίος τώρα στην πλειοψηφία των χωρών, κυριαρχεί στο εργατικό κίνημα. Επομένως, μια τελείως νέα κατάσταση παρουσιάζεται, με έναν απαράμιλλο τρόπο, για τη δουλειά στο πνεύμα του επαναστατικού μαρξισμού (μπολσεβικισμού). Η νέα Διεθνής δεν μπορεί να συγκροτηθεί με κανέναν άλλον τρόπο από αυτόν της πάλης ενάντια στον κεντρισμό. Η ιδεολογική επιμονή και η ευέλικτη πολιτική του ενιαίου μετώπου είναι, σ’αυτές τις συνθήκες, δύο όπλα για να επιτευχθεί ο ίδιος και μοναδικός στόχος.

(2) Πάνω απ’ όλα, πρέπει να αποκτηθεί μια σαφής εικόνα των πιο χαρακτηριστικών στοιχείων των σύγχρονων χωρών. Δεν είναι εύκολο∙ πρώτον επειδή ο κεντρισμός λόγω της οργανικής του απροσδιοριστίας είναι δύσκολο να οριστεί με ακρίβεια, και χαρακτηρίζεται πολύ περισσότερο από αυτό που δεν είναι παρά από αυτό που είναι. Δεύτερον, ποτέ άλλοτε δεν έχει αναδειχτεί σε τόσες πολλές εκδοχές ο κεντρισμός, διότι ποτέ άλλοτε δεν έχει υπάρξει τέτοιος αναβρασμός στις τάξεις των εργατών. Από την ίδια του την καταγωγή, αυτός ο πολιτικός αναβρασμός σηματοδοτεί μια ανασύνταξη, έναν εκτοπισμό ανάμεσα στους πόλους (το ρεφορμισμό και τον Μαρξισμό), ο οποίος είναι το πέρασμα διαμέσου των πολλών σταδίων του κεντρισμού.

(3) Όσο δύσκολος κι αν είναι ένας γενικός προσδιορισμός του κεντρισμού, ο οποίος έχει πάντα, κατ’ ανάγκη, έναν συνδυαστικό χαρακτήρα λόγω της κρίσης, μπορούμε και πρέπει να διακρίνουμε παρ’ όλα αυτά τα κύρια χαρακτηριστικά και τις ιδιαιτερότητες των κεντριστικών ομαδοποιήσεων που προέκυψαν από την κατάρρευση της 2ης και 3ης Διεθνούς.

α. Στη σφαίρα της θεωρίας, ο κεντρισμός είναι άμορφος και ετερογενής. Προστατεύει τον εαυτό του όσο περισσότερο μπορεί από τις δεσμεύσεις στο ζήτημα της θεωρίας και τείνει (στα λόγια) να προτιμά την “επαναστατική πρακτική” από τη θεωρία∙ χωρίς να καταλαβαίνει πως μόνο η μαρξιστική θεωρία μπορεί να δώσει στην πρακτική μια επαναστατική κατεύθυνση

β. Στη σφαίρα της ιδεολογίας, ο κεντρισμός είναι μια παρασιτική ύπαρξη: ενάντια στους επαναστάτες μαρξιστές επαναλαμβάνει τα παλιά μενσεβίκικα επιχειρήματα (αυτά των Μαρτόφ, Άξελροντ και Πλεχάνοφ) σε γενικές γραμμές χωρίς να τα επανανοηματοδοτεί. Από την άλλη, δανείζεται τα κύρια επιχειρήματά του ενάντια στους “δεξιούς” από τους μαρξιστές, δηλαδή πρωτίστως από τους μπολσεβίκους λενινιστές

γ. Ο κεντρισμός οικειοθελώς ανακηρύσσει την εχθρότητα του απέναντι στο ρεφορμισμό αλλά για τον κεντρισμό τηρεί στάση σιγής. Επιπλέον, θεωρεί την ίδια την ιδέα του κεντρισμού “ασαφή“, “αυθαίρετη”, κλπ.: Με άλλα λόγια, στον κεντρισμό δεν αρέσει να τον αποκαλούν κεντρισμό.

δ. Όντας ποτέ σίγουρος για τη θέση και τις μεθόδους του, ο κεντριστής απεχθάνεται την επαναστατική θεμελιώδη αρχή: Τοποθετήσου ξεκάθαρα∙ ο κεντρισμός τείνει να υποκαθιστά τις πολιτικές αρχές με προσωπικά αμαλγάματα και μικροπρεπή οργανωτική διπλωματία.

ε. Ο κεντριστής πάντα παραμένει σε πνευματική εξάρτηση από δεξιές ομάδες, οδηγείται στο να επιζητεί την θετική στάση των πιο μετριοπαθών, στο να τηρεί σιγή για τα οπορτουνιστικά ελαττώματα τους και να επιχρυσώνει τις πράξεις τους μπροστά στους εργάτες.

ζ. Για τον κεντριστή δεν είναι σπάνιο το να κρύβει την υβριδική του φύση μέσω των καταγγελιών για τους κινδύνους του “σεχταρισμού”∙ αλλά με τον όρο σεχταρισμό αυτό που κατανοεί δεν είναι η παθητικότητα της αφηρημένης προπαγάνδας (όπως αυτής των Μπορντιγκιστών), αλλά την αγωνιώδη έγνοια για τις αρχές, την καθαρότητα της στάσης, την πολιτική συνέπεια, την οργανωτική σαφήνεια.

η. Μεταξύ του οπορτουνιστή και του μαρξιστή, ο κεντριστής καταλαμβάνει μια θέση, η οποία ως ένα σημείο είναι ανάλογη με αυτή που καταλαμβάνουν οι μικροαστοί ανάμεσα στους καπιταλιστές και το προλεταριάτο∙ επιζητεί την αποδοχή των πρώτων και απεχθάνεται τους δεύτερους.

θ. Στο διεθνές επίπεδο, ο κεντριστής διακρίνεται αν όχι από την τύφλα του, τουλάχιστον από την κοντοφθαλμία του. Δεν κατανοεί πως στη σύγχρονη εποχή δεν μπορεί να χτιστεί επαναστατικό κόμμα στα όρια του έθνους παρά μόνο ως τμήμα ενός διεθνούς κόμματος∙  στην επιλογή των διεθνών συμμάχων του ο κεντριστής είναι ακόμα λιγότερο συγκεκριμένος απ’ ότι στην ίδια του τη χώρα.

ι. Ο κεντριστής κρίνει ως εξαιρετική στην πολιτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς μόνο την “αριστερίστικη” παρέκκλιση∙ τον τυχοδιωκτισμό, τον πραξικοπηματισμό, και αγνοεί παντελώς τα οπορτουνίστικα, δεξιά ζιγκ-ζαγκ (Κουομιντάνγκ, Αγγλο-Ρωσική Επιτροπή, πασιφιστική εξωτερική πολιτική, αντιφασιστικό μπλοκ, κλπ.).

κ. Ο κεντριστής ορκίζεται στην πολιτική του ενιαίου μετώπου καθώς την αδειάζει από το επαναστατικό της περιεχόμενο και την μετατρέπει από τη τακτική μέθοδο σε ύψιστη αρχή.

λ. Ο κεντριστής με θέρμη επικαλείται αξιοθρήνητα ηθικά μαθήματα για να κρύψει την ιδεολογική του κενότητα, αλλά δεν καταλαβαίνει πως η επαναστατική κρίση μπορεί να επιλυθεί μόνο στο έδαφος της επαναστατικής θεωρίας και πρακτικής.

κ. Υπό την πίεση των περιστάσεων, ο εκλεκτικιστής κεντριστής είναι ικανός να αποδεχτεί τα πιο ακραία συμπεράσματα, αλλά μόνο για να τα αποκηρύξει αργότερα. Στην αποδοχή της δικτατορίας του προλεταριάτου αφήνει άπλετο χώρο για οπορτουνίστικες ερμηνείες: Στη διακήρυξη της αναγκαιότητας για μία τέταρτη διεθνή εργάζεται για τη δημιουργία της ½ διεθνούς.

(4) Το χειρότερο μοντέλο κεντρισμού είναι η γερμανική ομάδα “Νέα Αρχή”. Αναφερόμενη επιφανειακά στην μαρξιστική κριτική για την έννοια του δημοψηφίσματος, καταλήγει στο συμπέρασμα πως όλες οι προλεταριακές κακουχίες ξεκινούν από τις διασπάσεις και πως η σωτηρία βρίσκεται στη διατήρηση της ενότητας του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Η πειθαρχία στην οργάνωση των Wels και Σία τοποθετείται από αυτούς τους κυρίως πάνω από τα ιστορικά συμφέροντα του προλεταριάτου. Και καθώς οι Wels και Σία υποτάσσουν το κόμμα στην πειθάρχηση από την αστική τάξη, η ομάδα “Νέα Αρχή”, η οποία καλύπτει τον εαυτό της με τον μανδύα μιας αριστερής κριτικής, κλεμμένης από τους μαρξιστές, στην ουσία είναι επιβλαβής εκπρόσωπος της αστικής τάξη, παρόλο που είναι εκπρόσωπος υποδεέστερης αξίας.

(5) Ένα εγχείρημα για να δημιουργηθεί ένας κοινός τόπος πειραματισμού για τους ετερογενείς κεντριστές έχει συσταθεί από το Γραφείο του Λονδίνου (πλέον [Γραφείο] του Άμστερνταμ) κάτω από μία σημαία που προσπαθεί να ενώσει αυτές τις κεντρίστικες ομάδες, τόσο αριστερές όσο και δεξιές, οι οποίες δεν έχουν τολμήσει να επιλέξουν ξεκάθαρα κατεύθυνση και σημαία. Σε αυτή την περίπτωση όπως και στις άλλες ο κεντριστής προσπαθεί να καθοδηγήσει το κίνημα το διαγώνια. Τα ετερόκλητα στοιχεία που απαρτίζουν το μπλοκ τείνουν σε αντίθετες κατευθύνσεις: Το Νορβηγικό Εργατικό Κόμμα κινείται διακριτικά προς τη Β’ Διεθνή, το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα Αγγλίας κινείται εν μέρει προς την Γ’ Διεθνή και εν μέρει προς την Δ’ Διεθνή, το Ολλανδικό Ανεξάρτητο Σοσιαλιστικό Κόμμα και το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα κινούνται με αμφιταλαντεύσεις προς τη Δ’ Διεθνή. Με την εκμετάλλευση και τη διατήρηση της ιδεολογικής αβεβαιότητας όλων των συμμετεχόντων του και την προσπάθεια να δράσει ενάντια στο έργο για τη δημιουργία της νέας Διεθνούς, το Γραφείο του Λονδίνου παίζει αντιδραστικό ρόλο. Η κατάρρευση αυτής της ομαδοποίησης είναι απόλυτα βέβαιη.

(6) Ο ορισμός της πολιτικής της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ) ως γραφειοκρατικός κεντρισμός ακόμη και σήμερα διατηρεί όλη του τη δύναμη. Μόνο ο γραφειοκρατικός κεντρισμός είναι ικανός για συνεχή άλματα από την οπορτουνιστική προδοσία στον αριστερίστικο τυχοδιωκτισμό∙ μόνο η παντοδύναμη σοβιετική γραφειοκρατία είχε τη δυνατότητα για δέκα χρόνια να διαθέτει μια βέβαιη θέση γι’ αυτή τη μελαγχολική πολιτική του ζιγκ-ζαγκ του γραφειοκρατικού κεντρισμού – που διαφέρει από τις κεντρίστικες ομάδες που γεννιούνται από τη σοσιαλδημοκρατία, είναι προϊόν του εκφυλισμού του Μπολσεβικισμού, διατηρώντας υπό τη μορφή της καρικατούρας, πολλά από τα χαρακτηριστικά του∙ ακόμη ακολουθείται από ένα σημαντικό αριθμό επαναστατών εργατών∙ ελέγχει  υλικά μέσα και αξιοσημείωτη τεχνική και όσον αφορά την πολιτική του επιρροή αυτή η εκδοχή του κεντρισμού είναι πλέον η πιο αδρανής, η πιο αποδιοργανωτική, και η πιο ολέθρια. Είναι πασιφανές σ’ ολόκληρο τον κόσμο πως η πολιτική κατάρρευση της ΚΔ σηματοδοτεί την έντονη αποσύνθεση του γραφειοκρατικού κεντρισμού. Το καθήκον μας σε αυτό το επίπεδο, είναι να κινηθούν τα καλύτερα στοιχεία της για το σκοπό της προλεταριακής επανάστασης. Δίπλα στη βάσει αρχών αδιάκοπη κριτική, τα κύρια εργαλεία που θα μας επιτρέψουν να αξιοποιήσουμε το δυναμικό των εργατών που ακόμη βρίσκονται υπό τη σημαία της ΚΔ είναι το προχώρημα των ιδεών μας στις μεγάλες μάζες, οι οποίες στην τεράστια πλειοψηφία τους ακόμη βρίσκονται σε απόσταση από την επιρροή της ΚΔ.

(7) Είναι ακριβώς τώρα – όπου ο ρεφορμισμός περιορίζεται στο να αποκηρύσσει τον εαυτό του, στο να ξεπλένει τον εαυτό του και να τον παρουσιάζει ως κεντρισμό ή να λαμβάνει αυτή την εμφάνιση – που μερικές ομαδοποιήσεις του αριστερού κεντρισμού, τουναντίον, σταματούν την ανάπτυξή τους και μάλιστα πισωγυρίζουν. Τους φαίνεται πως οι ρεφορμιστές έχουν ήδη καταλάβει σχεδόν τα πάντα, πως είναι αναγκαίο να μην τους τρομάξουμε με εξαιρετικά αιτήματα, κριτική ή ακραία φρασεολογία, και ως εκ τούτου θα μπορέσει με μία και μόνο κίνηση να δημιουργηθεί ένα “επαναστατικό” μαζικό κόμμα.

Στην πραγματικότητα, η αποκήρυξη του ρεφορμισμού από τον ίδιο, ως αναγκαιότητα που προέκυψε από τα γεγονότα, με ένα καθαρό πρόγραμμα, χωρίς μία επαναστατική τακτική, είναι ικανή μόνο να παρασύρει στον ύπνο τους πρωτοπόρους εργάτες, μέσω του υπαινιγμού [προς αυτούς] της ιδέας πως η επαναστατική αναγέννηση του κόμματος έχει σχεδόν ολοκληρωθεί.

(8) Για τον επαναστάτη Μαρξιστή, η πάλη ενάντια στο ρεφορμισμό τώρα μετασχηματίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου σε πάλη ενάντια στον κεντρισμό. Η απλή κενή αντιπαράθεση των νόμιμων αγώνων με τους παράνομους, των ειρηνικών μέσων με τα βίαια, της δημοκρατίας με τη δικτατορία, στις περισσότερες περιπτώσεις πλέον μένει πίσω∙ διότι οι τρομαγμένοι ρεφορμιστές, οι οποίοι πρέπει τώρα να αποκηρύξουν τους εαυτούς τους, είναι έτοιμοι να αποδεχτούν τις πιο “επαναστατικές” φόρμουλες, έστω για να μην αναγκαστούν σήμερα να σπάσουν με τον υβριδισμό, τη διστακτικότητα και την “παθητικότητα” που είναι εγγενή στοιχεία σε αυτούς. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η πάλη ενάντια στους κρυμμένους ή συγκαλυμμένους οπορτουνιστές πρέπει κυρίαρχα να μεταφερθεί στη σφαίρα των πρακτικών συμπερασμάτων από τις επαναστατικές ελπίδες.

Πριν πάρουμε στα σοβαρά τα εξαίρετα λόγια των κεντριστών όσον αφορά τη “δικτατορία του προλεταριάτου” είναι αναγκαίο να απαιτήσουμε από αυτούς μια σοβαρή άμυνα ενάντια στο Φασισμό, μια πλήρη ρήξη από την αστική τάξη, τη συστηματική ενδυνάμωση των εργατικών πολιτοφυλακών, την εκπαίδευση [των πολιτοφυλακών αυτών] με στόχο τη μάχη, τη δημιουργία δια-κομματικών ομάδων άμυνας, αντιφασιστικών ομάδων, την εκδίωξη από τις τάξεις τους των κοινοβουλευτικών, των τρεϊντ-γιουνιονιστών, και  άλλων προδοτών, των υπηρετών των αστών, των καριεριστών, κ.α. … Είναι ακριβώς σε αυτή τη σφαίρα που πρέπει τώρα να δοθούν τα κύρια χτυπήματα ενάντια στον κεντρισμό. Για να φέρουμε εις πέρας με επιτυχία αυτό το έργο, είναι απαραίτητο να έχουμε ελεύθερα τα χέρια μας, το οποίο σημαίνει όχι μόνο τη διατήρηση πλήρους οργανικής ανεξαρτησίας, αλλά και αποφασιστική επιμονή απέναντι στις πιο “αριστερές” συνέπειες του κεντρισμού.

(9) Οι Μπολσεβίκοι-Λενινιστές όλων των χωρών πρέπει να κατανοήσουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο τα στοιχεία των συνθηκών της νέας εποχής της πάλης για την Δ’ Διεθνή. Τα γεγονότα στην Αυστρία και τη Γαλλία δίνουν μια ισχυρή προώθηση για την επανασύσταση της επαναστατικής κατεύθυνσης των δυνάμεων του προλεταριάτου∙ αλλά ακριβώς η γενική αντικατάσταση του ρεφορμισμού από τον κεντρισμό προσφέρει την ανάπτυξη ενός ισχυρού πόλου για τις κεντρίστικες ομαδοποιήσεις της αριστεράς (Γερμανικό Εργατικό Κόμμα, Ολλανδικό Ανεξάρτητο Σοσιαλιστικό Κόμμα) που ακόμη και χθες ήταν έτοιμες να ενωθούν με τους Μπολσεβίκους-Λενινιστές.

Αυτή η διαλεκτική διαδικασία, ιδωμένη επιφανειακά, μπορεί να δώσει την εντύπωση πως η Μαρξιστική πτέρυγα θα απομόνωνε εξαρχής τον εαυτό της από τις μάζες. Μέγιστο λάθος! Οι ταλαντώσεις του κεντρισμού στα δεξιά και τα αριστερά ξεκινούν από την ίδια του τη φύση. Θα συναντήσουμε στο δρόμο μας κάποιες ντουζίνες ή κάποια εκατοντάδες τέτοια επεισόδια. Το να φοβηθείς να πας μπροστά απλώς επειδή το μονοπάτι είναι γεμάτο με εμπόδια ή επειδή δε θα ολοκληρώσουν τη διαδρομή όλοι οι συνοδοιπόροι μας, θα αποτελούσε την πιο ελεεινή δειλία.

Όταν οι νέες οπορτουνίστικες ταλαντεύσεις των κεντριστών συμμάχων μας αποδειχτούν καιροσκοπικές ή ελαττωματικές (στην πραγματικότητα, δεν μπορούν παρά να είναι ένα από τα δυο) οι γενικές συνθήκες για το σχηματισμό της Δ’ Διεθνούς στη βάση του πραγματικού Μπολσεβικισμού θα έχουν βελτιωθεί σε μεγάλο βαθμό. Η καταδίωξη των απλώς αριστερών από τους κεντριστές της “άκρας δεξιάς”, [η καταδίωξη] των κεντρώων από τους αριστερούς, αυτή των δεξιών από τους κεντρώους, –μία επιδίωξη που θύμιζε τις προσπάθειες ενός ανθρώπου να πιάσει την ίδια του τη σκιά– δεν μπορεί να δημιουργήσει μία μόνιμη μαζική οργάνωση: Η αξιολύπητη εμπειρία του Ανεξάρτητου Κόμματος Γερμανίας διατηρεί ακόμη όλη της την ισχύ. Υπό την πίεση των γεγονότων, και με τη βοήθεια της κριτικής και των προταγμάτων μας, οι πρωτοπόροι εργάτες θα υπερβούν τη διστακτικότητα των πιο αριστερών κεντριστών ηγετών και, αν έτσι πρέπει να γίνει, τους ίδιους αυτούς ηγέτες.

Στο δρόμο προς τη νέα Διεθνή η προλεταριακή πρωτοπορία δε θα βρει άλλες απαντήσεις από αυτές πού έχουν ήδη επεξεργαστεί οι Μπολσεβίκοι-Λενινιστές στη βάση της διεθνούς εμπειρίας δέκα ετών αδιάκοπης θεωρητικής και πρακτικής πάλης.

(10) Η επιρροή της πολιτικής τον τελευταίο χρόνο έχει ενδυναμωθεί σημαντικά. Μπορούμε, με σχετικά μικρή καθυστέρηση, να επεκτείνουμε και να αναπτύξουμε την επιτυχία μας, τηρώντας τους παρακάτω όρους:

 α. Μην προσπαθείς να εξαπατήσεις την πορεία της διαδικασίας της ιστορίας∙ μην παίζεις κρυφτό, αλλά τοποθετήσου ξεκάθαρα.

 β. Επεξεργάσου έναν θεωρητικό απολογισμό όλων των αλλαγών στη γενική κατάσταση, οι οποίες στην παρούσα περίοδο συχνά έχουν το χαρακτήρα απότομων στροφών.

γ. Άκου με προσοχή τι λένε οι μάζες, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς ψευδαισθήσεις, χωρίς αυταπάτες∙ για τη βάση μιας σωστής εκτίμησης του συσχετισμού δυνάμεων εντός του προλεταριάτου και αποφεύγοντας τόσο τον οπορτουνισμό όσο και τον τυχοδιωκτισμό, για να οδηγήσεις τις μάζες μπροστά αλλά να μην τις κρατάς πίσω.

δ. Κάθε μέρα και κάθε ώρα διατύπωσε ξεκάθαρα στον εαυτό σου ποιο πρέπει να είναι το επόμενο πρακτικό βήμα∙ προετοίμασε ακούραστα αυτό βήμα, και στη βάση της ζωντανής εμπειρίας εξήγησε στους εργάτες την θεμελιώδη διαφορά του μπολσεβικισμού από όλα τα υπόλοιπα κόμματα και τάσεις.

ε. Μην συγχέεις τα τρέχοντα καθήκοντα του ενιαίου μετώπου με το θεμελιώδες ιστορικό καθήκον: τη δημιουργία νέων κομμάτων και της νέας Διεθνούς.

ζ. Για ένα πρακτικό ζήτημα, μην περιφρονήσεις ούτε τον πιο αδύναμο σύμμαχο

η. Παρακολούθησε με κριτική ματιά τον πιο “αριστερό” σύμμαχο όπως έναν πιθανό αντίπαλο.

θ. Δείξε τη μέγιστη προσοχή προς τις ομάδες που πραγματικά κινούνται προς εμάς ∙ να είσαι υπομονετικός προς τις κριτικές, τις αμφιβολίες, τους δισταγμούς τους∙ βοήθα την εξέλιξή τους προς το Μαρξισμό∙ μη φοβάσαι τις ιδιοτροπίες, τις απειλές, τα τελεσίδικά τους (οι κεντριστές είναι πάντα παρορμητικοί και επιρρεπείς) ∙ μην τους κάνεις καμία παραχώρηση σε ζητήματα αρχών.

ι. Ακόμη μία φορά: Μη διστάζεις να τοποθετείσαι ξεκάθαρα.

22 Φλεβάρη, 1934

Λέων Τρότσκι

[1] Οικονομίστικη ρεφορμιστική τάση που πρωτοαναπτύχθηκε στο βρετανικό συνδικαλιστικό κίνημα.