C.L.R. James: Ταυτότητα και Διαφορά

Μεταφράζουμε και δημοσιεύουμε τμήμα του κεφαλαίου Ταυτότητα, Διαφορά και Αντίφαση, κυρίως Αντίφαση από το έργο του επαναστάτη μαρξιστή C. L. R. James Σημειώσεις πάνω στη Διαλεκτική (Notes on Dialectics). Στο κείμενο, ο James προσπαθεί να αναδείξει πως η επαναστατική στρατηγική της κάθε εποχής γεννάται μέσω της κατανόησης της σχέσης της συγκεκριμένης εργασίας της εποχής με το συγκεκριμένο κεφάλαιο αυτής.

Για τον James, η προσπάθεια επανάληψης μιας χειραφετητικής στρατηγικής η οποία αντιστοιχεί στην υπέρβαση του κεφαλαίου και της μισθωτής εργασίας στην εποχή που διατυπώθηκε είναι ιδεαλιστική και αδιέξοδη στο σήμερα – το οποίο για τον James είναι το μακρινό σ’ εμάς 1948 και στη δεύτερη έκδοση του έργου, το 1972. Αντί της στείρας επανάληψης, κατά τον James, τα διδάγματα του παρελθόντος πρέπει να γίνουν αντικείμενο μετασχηματισμού και υπέρβασης για να βρουν την αληθινή τους θέση εντός της σύγχρονης στρατηγικής.

Κοιτάω κάτι και αποκτάω μια εικόνα του τι είναι – βιβλίο, πέτρα, άλογο, σπίτι, εργατικό κίνημα, επιστημονική θεωρία, κύπελλο παγωτό. Το προσδιορίζω στον εαυτό μου: καθορίζω την ταυτότητά του. Μπορώ να είμαι αρκετά ακριβής. Λέω: εκείνο το σπίτι, το σχεδίασα εγώ. Το έχτισα. Ζω σε αυτό. Γνωρίζω τα πάντα για αυτό. Μπορώ να το περιγράψω, ίσως να μπορώ να κάνω μια καταγραφή. Εκείνο το σπίτι, είναι εκείνο το σπίτι. Όσα γράφω στο χαρτί, τα πλάνα, οι φωτογραφίες, οι μνήμες κλπ. όλα αντιστοιχούν σ’ εκείνο το σπίτι. Άλλα η έννοια – εκείνο το σπίτι, το οποίο νομίζω πως έχω προσδιορίσει τόσο καθαρά, μου διαφεύγει ακόμη και καθώς το προσδιορίζω. Το σπίτι αλλάζει . (Κι εγώ αλλάζω, αλλά ξέχνα το αυτό, ή μάλλον βάλε το στην άκρη για μια στιγμή.) Σε δύο χρόνια εκείνο το σπίτι θα είναι ένα άλλο σπίτι: η μπογιά θα έχει φύγει, τρύπες στην οροφή, τα έπιπλα θα έχουν σαπίσει, γρασίδι θα έχει φυτρώσει στην αυλή. Αντί να είναι ένα πρώτης κατηγορίας  σπίτι θα έχει εκφυλιστεί στην τρίτη κατηγορία . Συνέβη μετά από δύο χρόνια, αλλά στην πραγματικότητα συνέβαινε διαρκώς. Η όλη ύπαρξη του σπιτιού είναι ένας αγώνας ακριβώς ενάντια σε έναν τέτοιο εκφυλισμό. Εδώ ο Χέγκελ λέει, και αυτή είναι η πρώτη (ευρεία) δήλωση της δικής του συγκεκριμένης χεγκελιανής μεθόδου: Εγώ, ο οποίος γνωρίζω αυτό, όταν κοιτάω το σπίτι, πρέπει να πω – αυτό το σπίτι είναι, αλλά την ίδια στιγμή δεν είναι, ή για να είμαι πιο ακριβής, είναι και δεν είναι αυτό που είναι, είναι κάτι άλλο. Στα βιβλία το βρίσκουμε ως ότι το Α δεν ισούται με Α. Αυτή η διατύπωση είναι η πιο παραπλανητική διατύπωση που μπορεί να υπάρχει. Ο οποιοσδήποτε αμαθής μπορεί να συμφωνήσει με αυτή, και ο οποιοσδήποτε [άλλος] αμαθής μπορεί να διαφωνήσει. Απλώς επειδή από μόνη της [η διατύπωση] δεν αποδεικνύει τίποτα. Πρέπει να αξιοποιήσεις το όλο του χεγκελιανού επιχειρήματος, αλλιώς μην ασχοληθείς καθόλου.

Διότι ο Χέγκελ, έχοντας προσδιορίσει τον αβέβαιο χαρακτήρα της Ταυτότητας, προχωρά αμέσως στη Διαφορά. Και εδώ είναι εξίσου τολμηρός αλλά [είναι] λίγο πιο εύκολο να τον ακολουθήσουμε. Λέει πως αν η ταυτότητα υπονοεί διαφορά, τότε αντίστοιχα η διαφορά υπονοεί ταυτότητα. Δεν θα σύγκρινα μια καμήλα με ένα γαλλικό λεξικό. Αυτά είναι απλώς πράγματα που είναι ανόμοια∙ δεν υπάρχει “διαφορά” μεταξύ τους. Σίγουρα είναι “διαφορετικά”, αλλά αυτή είναι μια επιφανειακή διαφορά, με τον τρόπο της τόσο επιφανειακή όσο η ταυτότητα όπου το σπίτι είναι σπίτι. Μπορώ να συγκρίνω σοβαρά τις διαφορές μεταξύ δύο βιβλίων, δύο νουβελών, δύο νουβελών της ίδιας περιόδου, δύο νουβελών του ίδιου συγγραφέα. Η διαφορά, η διαφορά για την οποία αξίζει να μιλάμε, μπορεί να υπάρχει μόνο στη βάση κάποιας ταυτότητας. Και αντίστροφα, η ταυτότητα μπορεί μόνο να υπάρξει στη βάση της διαφοράς,  πως αυτό το σπίτι είναι και δεν είναι εκείνο το σπίτι. Και αυτό το σπίτι σήμερα δεν είναι αυτό σπίτι αύριο ή σε δύο χρόνια.

Ουσιαστικά, λέει ο Χέγκελ, πως τη στιγμή που σκέφτεσαι, είτε το γνωρίζεις είτε όχι, αναιρείς το υπάρχον. «Αυτό το σπίτι έχει αξία $5000» σημαίνει πως είχε μεγαλύτερη αξία και πως αύριο θα έχει αξία μόλις $4000, ή αν ο πληθωρισμός συνεχίσει να αυξάνεται $10000. Αν αυτό που λέω είναι πως αυτό το σπίτι έχει, είχε και πάντα θα έχει αξία $5000, τότε δε λέω τίποτα, ή τουλάχιστον δεν σκέφτομαι σοβαρά. Η σκέψη έχει σημασία μόνο όταν το σπίτι έχει σχέση με άλλα σπίτια τα οποία δεν έχουν έχουν αυτή την ανεκτίμητη ιδιότητα της σταθερής αξίας.

Ταυτότητα σημαίνει διαφορά. Διαφορά σημαίνει ταυτότητα. Και τώρα μ’ ένα άλμα μπορούμε να μπούμε στην ουσία. Ο Χέγκελ λέει πως αυτή η αρχή γίνεται σημαντική, στην πραγματικότητα, αποφασιστική, όταν παρατηρείς, εξετάζεις φιλοσοφικά, ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Εντός της ταυτότητας του αντικειμένου, πρέπει να προσδιορίσεις την συγκεκριμένη διαφορά, και εντός της συγκεκριμένης διαφοράς, πρέπει να προσδιορίσεις την ταυτότητα. Αν έχεις προσδιορίσει την συγκεκριμένη διαφορά, τη διαφορά που ανήκει στο αντικείμενο, [τη διαφορά] που το διαχωρίζει απ’ όλα τ’ άλλα αντικείμενα και τις δικές τους διαφορές, τότε έχεις [βρει] το Άλλο του αντικειμένου. Το άλλο είναι η διαφορά που έχει σημασία, η ουσιαστική διαφορά. Όμως, καθώς δεν είναι ειδική (ουσιαστική) διαφορά προς κανένα άλλο αντικείμενο, το Άλλο είναι συνεπώς ταυτόσημο με το αντικείμενό του. Το να βρεις τι είναι αυτό, είναι το να βρεις τι κάνει το αντικείμενο να κινείται. Εξετάζω την αστική κοινωνία και βλέπω κεφάλαιο, όμως η εργασία είναι το άλλο του. Στο κεφάλαιο, [η εργασία] είναι ουσιαστική διαφορά, όμως μαζί, κεφάλαιο και εργασία είναι μία ταυτότητα.

Σκέφτομαι πως όλα αυτά είναι συναρπαστικά. Ας πάρουμε τώρα αυτή την αρχή λίγο παραπέρα, κυρίως μέσα από τα λόγια του Χέγκελ, ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιώ πάντα παραπομπές. Κατ’ αυτόν, το ερώτημα της ουσιαστικής διαφοράς εντός κάθε ταυτότητας είναι η επιτακτική αναγκαιότητας της φιλοσοφικής κατανόησης. Αργότερα, [ο Χέγκελ] θα μας πει, πως όταν λες “πατέρας”, έχεις στο μυαλό τον γιο. Ο γιός διαπλέκεται με τον πατέρα. Ο πατέρας δεν έχει νόημα παρά μόνο σε σχέση με τον γιο. Το πάνω δεν έχει νόημα πάρα μόνο σε σχέση με το κάτω. Αν δεν εννοούσα πατέρας σε σχέση με τον γιο δεν θα έλεγα πατέρας, θα έλεγα: άνδρας ή παίκτης baseball ή κάτι τέτοιο, αλλά τότε θα εξετάζω ένα άλλο αντικείμενο. Έτσι, αυτή η απλή, αφηρημένη ταυτότητα είναι μια απάτη, μια θανάσιμη παγίδα για στοχαστές.

Με αυτό τον τρόπο ένα σπίτι δεν είναι απλά ένα σπίτι. Ένα σπίτι είναι ουσιαστικά μια προστασία από τη Φύση. Το ταυτόσημο του σπιτιού είναι το Άλλο του, η καταστροφή από τη Φύση. Ένα σπίτι μπορεί να είναι ένα φρούριο με στρατιώτες. Υπό αυτό το πρίσμα, το ταυτόσημο του σπιτιού είναι η καταστροφή του από το πυροβολικό κλπ. Επίσης, ένα σπίτι μπορεί να είναι πηγή εισοδήματος. Οπότε ταυτόσημο με αυτό είναι η μείωση του ενοικίου. Το κάθε τι έχει το δικό του συγκεκριμένο σύμπλεγμα σχέσεων, και το κάτι έχει διαφορετικά συμπλέγματα σχέσεων τα οποία συνεχίζουν να του δίνουν ένα συγκεκριμένο Άλλο, τα οποία με άλλα λόγια, ελέγχουν την κίνησή του. Αυτή είναι μια πολύ σημαντική πλευρά της διαλεκτικής. Και όπως λέει ο Χέγκελ, η διαλεκτική δεν είναι αντικείμενο μόνο των φιλόσοφων. Ο μεσίτης, ο αρχιτέκτονας, όλοι αυτοί οι άνθρωποι γνωρίζουν το συγκεκριμένο Άλλο του δικού τους σπιτιού πολύ καλά. Υπάρχει πάντα στη σύλληψή τους. Πράγματι, η διαλεκτική του σπιτιού ως κανόνας βρίσκεται σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Αλλά κι αυτό, ο Χέγκελ το γνωρίζει.

Και γνωρίζει επίσης πως αν εξετάζαμε τις μεγάλες κοινωνικές και διανοητικές μορφές της κοινωνίας, τότε θα έπρεπε να θυμηθούμε πως κάθε αντικείμενο εμπεριέχει το Άλλο του στη δική του σύλληψη και πως κάθε προσδιορισμός της σκέψη εμπεριέχει επίσης το άλλο του σε αυτή τη σύλληψη. Ο Μενσεβικισμός είχε τον Λενινισμό στη σύλληψή του, και ο Λενινισμός είχε τον Σταλινισμό στη δική του σύλληψη.  Πως [όμως] είχε τον Σταλινισμό; Επειδή όσο ο νέος οργανισμός, ο σοσιαλισμός, δεν είχε επιτευχθεί, ο επαναστατικός προσδιορισμός, ο Λενινισμός θα δεχόταν επίθεση εντός του από την αντανάκλαση του θεμελιακού εχθρού της εργατικής τάξης, του κεφαλαίου και το κρατικό κεφάλαιο στο εσωτερικό του εργατικού κινήματος είναι ακριβώς ο Σταλινισμός, όπως ο Μενσεβικισμός ήταν το μονοπωλιακό κεφάλαιο (στην εποχή των υπερκερδών από τον ιμπεριαλισμό) εντός του εργατικού κινήματος. Αν δεν κατανοήσεις  αυτό, δεν μπορείς να κινηθείς. Και χειρότερα. Μπορεί να κινηθείς, αλλά στη λάθος κατεύθυνση.

Η αλήθεια τους βρίσκεται μόνο στη σχέση του ενός με το άλλο. Το καθένα εμπεριέχει το άλλο στη σύλληψή του. Κατανόησε το. Διάβασε το στις δυο Λογικές. Στοχάσου πάνω σ’αυτό. Διότι αν δεν το κάνεις, δεν μπορείς να σκεφτείς. Η αλήθεια τους βρίσκεται μόνο στη σχέση του ενός με το άλλο. Η αλήθεια του εργατικού κινήματος βρίσκεται μόνο στη σχέση της με το κεφάλαιο. Πόσο έχουμε κοπιάσει για να δείξουμε πως η αλήθεια της Α’ Διεθνούς  μπορεί να συλληφθεί μόνο στη σχέση της με το συγκεκριμένο κεφάλαιο της εποχής, αυτή της Β’ Διεθνούς είχε μια παρόμοια σχέση, η αλήθεια της Γ’ Διεθνούς σε σχέση με την Δ’ Διεθνή, πρέπει να είναι η ίδια. Κατάλαβέ το και θυμήσου το. Θυμήσου το. Θυμήσου πως ο Μενσεβικισμός ως πολιτική τάση στο εργατικό κίνημα είχε το ακριβές αντίθετό του, τον Λενινισμό. Αυτή είναι η ιστορία της Β’ Διεθνούς   –  της Β’ Διεθνούς και κανενός άλλου.

Όταν ο Μενσεβικισμός έφτασε στην κορυφή της, πέθανε και ο Λενινισμός πήρε τη θέση της. Αυτός είναι ο τρόπος που τα πράγματα πήγαν, και δεν μπορούσαν να κινηθούν με κανέναν άλλο τρόπο. Το Εργατικό κίνημα μπορούσε να κινηθεί από τις επαναστατικές ιδέες του 1889 στο 1917 μόνο διαμέσου μιας αντίθεσης, μιας μετάβασης μέσα από την ανάπτυξη του Μενσεβικισμού και της υπέρβασής του. (Το ξέρουμε αλλά πρέπει να το επαναλάβουμε πως αυτές αντιπροσώπευαν αντικειμενικές δυνάμεις. Αλλά αυτή τη στιγμή, ας επικεντρωθούμε στη διαδικασία της σκέψης.) Ένας προσδιορισμός της αντανάκλασης είναι ταυτότητα και διαφορά. Και η διαφορά, το Άλλο, αναδύεται, γίνεται δυνατό, και η Ταυτότητα πρέπει να το υπερβεί, διότι η ταυτότητα είναι η αρχή της Ουσίας, η κίνηση εμπρός.

Η ιστορία της Γ’ Διεθνούς είναι η ιστορία της αντικατάστασης του Λενινισμού από τον Σταλινισμό.  Κρατήσου σφιχτά από το κίνημα. Βλέπεις πως αυτό που ήταν θέαμα είναι τώρα [κάτι] περισσότερο από το θέαμα. Είναι το Άλλο που σχηματίζει το κακοτράχηλο βουνό που η Ταυτότητα πρέπει να δημιουργήσει και να ανέβει πριν φτάσει τα ύψη και επαναπροσδιορίσει τον εαυτό της ως Ταυτότητα σε ένα ανώτερο επίπεδο. Συνεπώς, οι αντανακλάσεις του προσδιορισμού πρέπει να εξεταστούν. Μη τους δώσεις μια δική τους ελεύθερη, ανεξάρτητη ζωή. Θα σε σκοτώσουν. Επεξεργάσου τους. Δες το Άλλο τους, και δες αν όταν κάτι σοβαρό προκύπτει, δεν είναι το Άλλο που αναδύεται.

Τότε, το κατανοείς, μπορείς να δεις τα ίχνη του, ξέρεις γιατί είναι εκεί, και μπορείς να κινητοποιήσεις δυνάμεις για το υπερβείς. Αλλά αν δεν το δεις ως Διαφορά στην ταυτότητα, σκληρή, δολοφονική, αλλά (δεδομένων των αντικειμενικών δυνάμεων) αναγκαία μετάβαση, τότε κατατρέχεις σε φαντασιώδεις εξηγήσεις όπως «τα όργανα του Κρεμλίνου» ή την ανικανότητα των εργατών να καταλάβουν την πολιτική και άλλες τέτοιες. Άλλη μια φορά. Αυτό που τελικά γίνεται το εμπόδιο που πρέπει να υπερπηδήσεις είναι ένα Άλλο που ήταν στο εσωτερικό του, ταυτόσημο με αυτό κι παρ’ όλα αυτά ουσιαστικά διαφορετικό.

Για να μπορέσει η Δ’ Διεθνής να υπερβεί τον Σταλινισμό τότε πρέπει να τον “εμπεριέχει” στη σύλληψή της για τον εαυτό της. Αυτό ξεκινά απ’ όλα τα πράγματα, των οποίων τον έλεγχο ο Σταλινισμός πήρε από το Λενινισμό και κράτησε (αντικειμενικές δυνάμεις γεννούν το Άλλο – διαφορετικές αντικειμενικές δυνάμεις γεννούν έναν διαφορετικό Άλλο). Η στιγμή που σκέφτεσαι, ή επιτρέπεις να τριγυρνά στο μυαλό σου πως οι εργάτες είναι καθυστερημένοι ή παραπλανημένοι, αποκηρύττεις δύο ή τρεις δεκαετίες ιστορίας και η σύλληψή σου εμπεριέχει ως αντίθετο της, τον Μενσεβικισμό. Τότε πολεμάς ένα φάντασμα.

Οι Βρετανοί εργάτες, οι Αμερικανοί εργάτες δεν είναι μενσεβίκοι, όπως δεν είναι μενσεβίκοι οι εργάτες στη Νορβηγία και τη Σουηδία. Μια δημοσκόπηση που έγινε πριν μερικούς μήνες σε όλες της ευρωπαϊκές χώρες έδειξε πως πάνω από το 60% του πληθυσμού ήταν έτοιμο να καταργήσει τους δασμούς, να ενοποιήσει τις οικονομίες κλπ. Αυτό που ήταν πρωτοποριακό την εποχή του Λένιν σήμερα είναι βασικό κομμάτι ολόκληρων πληθυσμών. Το Άλλο του Μενσεβικισμού ήταν ο Λενινισμός. Το Άλλο του Σταλινισμού είναι μια διεθνής σοσιαλιστική οικονομική τάξη, η οποία περιλαμβάνει εξαρχής ολόκληρες ηπείρους. Η αλήθεια τους βρίσκεται μόνο στη σχέση μεταξύ τους. Το καθένα εμπεριέχει το άλλο στη σύλληψή του. Προχωρά υπερβαίνοντας αυτό το συγκεκριμένο αντίθετο.