Η επιβίωση του πλουσιότερου: Oι πλούσιοι σχεδιάζουν να μας αφήσουν πίσω

Μεταφράζουμε το άρθρο του Douglas Rushkoff το οποίο γράφτηκε τον Ιούλιο του 2018 και άνετα θα μπορούσε να αποτελεί προοίμιο σε ταινία με θέμα έναν μετα-αποκαλυπτικό κόσμο τύπου Mad Max.
Το πρωτότυπο μπορείτε να το βρείτε
εδώ. Η επιλογή της μετάφρασης έχει ενδιαφέρον γιατί αναδεικνύει τη βαθιά συντηρητική, απαισιόδοξη και ορθολογική αντίληψη της κυρίαρχης τάξης για το μέλλον της ανθρωπότητας καθώς και την προσκόλλησή της στην προκαπιταλιστική ιδεοληψία του “αμαρτωλού” και ελαττωματικού ανθρώπου.

 


Τον προηγούμενο χρόνο, με προσκάλεσαν σε ένα υπερ-πολυτελές ιδιωτικό θέρετρο ως ομιλητή σε μία εκδήλωση όπου -υπέθετα- θα παρευρίσκονται τουλάχιστον εκατό [100] ειδήμονες του κλάδου της επενδυτικής τραπεζικής. Ήταν μακράν ο μεγαλύτερος μισθός που μου έχουν προσφέρει για να συμμετέχω ως ομιλητής -σχεδόν το μισό του ετήσιου εισοδήματός μου ως καθηγητή- για να προσφέρω την πείρα μου στο θέμα “η τεχνολογία του μέλλοντος”.

Ποτέ δε μου άρεσε να συζητώ για το μέλλον. Η διαδικασία των ερωταπαντήσεων συνήθως κατέληγε να μοιάζει με παιχνίδι ερωτήσεων [υπονοεί παιχνίδι τύπου taboo και Trivial], όπου ζητάνε να εκφέρω άποψη για τις πιο μοδάτες τεχνολογικές έννοιες λες και είναι ενδείξεις για μελλοντικές επενδύσεις:
blockchain[κλικ εδώ], 3D printing[εδώ], CRISPR[συνοπτικά]. Το κοινό της σε τέτοιες εκδηλώσεις σπάνια ενδιάφερεται για τις εφαρμογές που μπορεί να έχουν οι εκάστοτε τεχνολογίες, συνήθως εξετάζουν απλά το αν αξίζει η επένδυση σε αυτές. Παρόλα αυτά, τα χρήματα ήταν πολλά για να αρνηθώ να παραστώ σαν ομιλητής.

Αφότου έφτασα λοιπόν, με συνόδευσαν μέχρι σε ένα δωμάτιο που έμοιαζε με green room[χώρος χαλάρωσης, σαν καμαρίνι ή πριν βγει στη σκηνή ένας ομιλητής]. Ωστόσο αντί να μου τοποθετήσουν κάποιο μικρόφωνο ή να με πάνε στη σκηνή της ομιλίας, απλά κάθισα εκεί σε ένα απλό στρογγυλό τραπέζι ώσπου έφτασε στο δωμάτιο και “το κοινό” μου: επρόκειτο για 5 ισχυρούς πάμπλουτους τύπους -ναι, ήταν όλοι άνδρες- απ’ την αφρόκρεμα του επενδυτικού κλάδου [hedge funds]. Μετά από λίγη κουβεντούλα και την πρώτη γνωριμία, συνειδητοποίησα πως δεν έδειχναν κανένα ενδιαφέρον για τις πληροφορίες που είχα ετοιμάσει για το μέλλον της τεχνολογίας. Είχαν έρθει προετοιμασμένοι με δικά τους συγκεκριμένα ερωτήματα.

Η συζήτηση βέβαια άρχισε με τετριμμένα ζητήματα. Ethereum ή Bitcoin; Είναι o κβαντικός υπολογιστής εφικτός ή όχι [κλικ]; Αργά αλλά σταθερά, έστρεψαν τη συζήτηση στις πραγματικές τους ανησυχίες.

Ποιά περιοχή θα επηρεαστεί λιγότερο απ’ την επερχόμενη κλιματική αλλαγή; Η Νέα Ζηλανδία ή η Αλάσκα; Είναι αλήθεια ότι η Google κατασκευάζει για τον Ray Kurzweil ένα σπίτι για τον εγκέφαλό, και αν ναι, θα επιβιώσει η συνείδησή του απ’ τη διαδικασία ή θα πεθάνει και θα ξαναγεννηθεί σαν κάτι καινούριο; Προς το τέλος της συζήτησης ο CEO ενός μεσιτικού οίκου μου εξήγησε ότι έχει σχεδόν ολοκληρώσει το χτίσιμο του προσωπικού του καταφυγίου [bunker] και του υπόγειου συστήματός του και με ρώτησε το εξής: “Πώς μπορώ να διατηρήσω την εξουσία μου πάνω στην ομάδα περιφρούρησής μετά το Γεγονός”;

Το Γεγονός. Αυτός ήταν ο ευφημισμός που χρησιμοποίησε για την κλιματική κατάρρευση, την κοινωνική διαταραχή, την πυρηνική έκρηξη, τον ασταμάτητο ιό ή το χακάρισμα τύπου Mr. Robot που θα τα οδηγήσει όλα στην κατάρρευση.

Αυτή η ερώτηση από μόνη της μας απασχόλησε για το υπόλοιπο της συζήτησης. Αντιλαμβάνονταν το ότι οι φρουροί τους θα έπρεπε να προστατέψουν το οικόπεδό τους από τα εξαγριωμένα πλήθη. Πώς όμως θα σταματούσαν τους φρουρούς να επιλέξουν τον δικό τους ηγέτη; Οι δισεκατομμυριούχοι σκέφτηκαν να χρησιμοποιήσουν περίτεχνους συνδυασμούς κλειδώματος της παροχής τροφής τους οποίους θα γνώριζαν μόνο οι ίδιοι.
Ή θα υποχρέωναν τους φρουρούς να φοράνε κολάρα υποταγής [με ηλεκτροσόκ] με ανταμοιβή την επιβίωσή τους απ’ την επικείμενη καταστροφή. Ή θα μπορούσαν να φτιάξουν ρομπότ φρουρούς – εργάτες εφόσον η τεχνολογία είναι διαθέσιμη.

Και τότε ήρθε η στιγμή της συνειδητοποίησης: Όσον αφορά τουλάχιστον αυτούς τους κυρίους, αυτή ήταν Η Συζήτηση για το μέλλον της τεχνολογίας. Παίρνοντας σειρά απ’ τον Elon Musk που εποικεί τον Άρη, τον Peter Tiel που θέλει να αντιστρέψει τη διαδικασία της γήρανσης, ή τον Sam Altman και τον Ray Kurzweil που θέλουν να μεταφέρουν τις συνειδήσεις τους σε υπερ-υπολογιστές, ετοιμάζονται για το ψηφιακό μέλλον που έχει πολύ λιγότερο να κάνει με το να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο και σχετίζεται πολύ περισσότερο με την απόλυτη υπέρβαση της ανθρώπινης κατάστασης και την απομόνωση απ’ τον υπαρκτό και πανταχού παρών κίνδυνο της κλιματικής αλλαγής, της αύξησης της στάθμης των υδάτων, τις μαζικές μεταναστεύσεις, τις πανδημίες, τον εθνικιστικό πανικό, την εξάντληση των γήινων πόρων. Γι’ αυτούς, το μέλλον έχει να κάνει με ένα πράγμα και μόνο: την απόδραση.

Είναι ο ευτελισμός της ανθρώπινης εξέλιξης σε ένα βιντεοπαιχνίδι όπου κάποιος κερδίζει όταν βρει την έξοδο κινδύνου και αφήσει και λίγους απ’ τους καλύτερους φίλους του να έρθουν μαζί του. Θα είναι ο Musk, o Bezos, o Thiel…o Zuckerberg; Αυτοί οι εκατομμυριούχοι είναι οι πιθανοί νικητές της ψηφιακής οικονομίας -η οποία διακατέχεται απ’ την ίδια λογική της επιβίωσης του ισχυρού στον επιχειρησιακό τομέα και τροφοδοτεί και την παραπάνω λογική.

Βέβαια δεν ήταν πάντα έτσι τα πράγματα. Υπήρξε μια στιγμή, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όπου το ψηφιακό μέλλον φάνταζε διαμορφώσιμο και καθορίσιμο. Η τεχνολογία γινόταν η παιδική χαρά για την αντικουλτούρα. Που είδε την ευκαιρία να φτιάξει ένα πιο συμπεριληπτικό, ισόποσα διανεμημένο υπέρ του ανθρώπου μέλλον. Όμως τα εδραιωμένα κερδοσκοπικά κεφάλαια, δεν έβλεπαν τίποτα άλλο παρά πιθανές για τη συνήθη λειτουργία παραγωγής κέρδους, και πάρα πολλοί τεχνολογιστές αποπλανήθηκαν απ’ τις “unicorn IPOs” [IPOs του δισεκατομμυρίου, περισσότερα εδώ]. Τα ψηφιακά αγαθά (digital futures) έγιναν αντιληπτά όπως κάθε αγαθό σήμερα – ως κάτι το οποίο προβλέπεις πως θα κινηθεί η τιμή του για να βγάλεις κέρδος. Επομένως σχεδόν κάθε ομιλία, άρθρο, έρευνα, ντοκιμαντέρ ή λευκό χαρτί αποκτά αξία μόνο εφόσον παραπέμπει σε κάποιο σύμβολο μετοχής (ticker symbol). Το μέλλον πλέον συνδέεται λιγότερο με κάτι που δημιουργούμε μέσα απ’ τις καθημερινές επιλογές μας ή ελπίδες για την ανθρωπότητα, τουναντίον μοιάζει περισσότερο με ένα προκαθορισμένο σενάριο στο οποίο στοιχηματίζουμε το επενδυτικό μας κεφάλαιο και φτάνουμε τυχαία στη δημιουργία του.

Αυτή η διαδικασία απελευθέρωσε τον καθένα ηθικά απ’ τις επιπτώσεις των πράξεων τους.
Η τεχνολογική ανάπτυξη κατέληξε να αφορά περισσότερο στην προσωπική επιβίωση παρά στην συλλογική άνθηση. Όπως διαπίστωσα αργότερα, όποιος εφιστά την προσοχή του κόσμου σε αυτό το ζήτημα αντιμετωπίζεται ως εχθρός της αγοράς ή/και τεχνοφοβικός.

Οι περισσότεροι λοιπόν ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι και συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας [βλέπε Black Mirror] για να αποφύγουν να χαρακτηριστούν έτσι και να απομονωθούν, δεν έθεσαν άμεσα το ζήτημα της χρήσης της τεχνολογίας για περαιτέρω διόγκωση της φτωχοποίησης και έντασης της εκμετάλλευσης στην σημερινή κοινωνία αλλά έθεσαν το ζήτημα αυτό με πιο έμμεσες, αινιγματικές και αφηρημένες ερωτήσεις: Είναι δίκαιο να χρησιμοποιεί ένας επενδυτής έξυπνα ναρκωτικά; Θα ήταν ηθικό να φτιάξουμε εμφυτεύματα για ξένες γλώσσες στα παιδιά; Θέλουμε τα αυτοματοποιημένα οχήματα οδήγησης να δίνουν προτεραιότητα στους πεζούς ή στους επιβάτες σε περίπτωση ατυχήματος; Πρέπει οι πρώτες αποικίες στον Άρη να λειτουργούν με δημοκρατία;
Αν τροποποιήσω το DNA μου θα επηρρεαστεί η προσωπικότητά μου; Θα έπρεπε τα ρομπότ να έχουν δικαιώματα;
Οι παραπάνω ερωτήσεις, αν και φιλοσοφικά ενδιαφέρουσες, είναι ένα φτωχό υποκατάστατο σε σύγκριση με την προσπάθεια να παλέψεις με τα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν στο σήμερα από την αχαλίνωτη τεχνολογική ανάπτυξη στο όνομα του καπιταλισμού. Οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες έχουν μετατρέψει έναν ήδη ανυπόφορα για τον εργαζόμενο κλάδο εργασίας (αγορά προϊόντων πχ Walmart) που επικρατεί ακραία εκμετάλλευση σε ένα ακόμη πιο απάνθρωπο κλάδο (Amazon). Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε τις αρνητικές επιπτώσεις απ’ τις αυτοματοποιήσεις στην παραγωγή, λιγότερες θέσεις εργασίας, επισφαλής εργασία περιορισμένου χρόνου, καθώς και η μείωση/εξαφάνιση των μικρών καταστημάτων.

Μολοταύτα, οι πιο καταστροφικές συνέπειες του ανεξέλεγκτου ψηφιακού καπιταλισμού συναντώνται στη φύση και στην παγκόσμια φτώχεια. Οι κατασκευαστές των ηλεκτρονικών υπολογιστών και κινητών μας χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα εργάτες σκλάβους. Αυτές οι πρακτικές είναι τόσο εμπεδωμένες που μία εταιρεία κατασκευής smartphone, η Fairphone, προσπάθησε να δημιουργήσει μία παραγωγή και δίκτυο διανομής “ηθικά παραγόμενων” τηλεφώνων [χωρίς ακραία εκμετάλλευση] και διαπίστωσαν πως ήταν απλά αδύνατο.
(Ο ιδρυτής της Fairphone πλέον με λύπη αναφέρεται στα προϊόντα ως πιο δίκαια [fairer phones, καθώς fair σημαίνει δίκαιο].)

Εν τω μεταξύ, η εξόρυξη μεταλλευμάτων και το δίκτυο διανομής των ψηφιακών τεχνολογιών καταστρέφουν ολόκληρες κοινότητες και οικισμούς ανθρώπων, μετατρέποντάς τους σε τοξικές ακατοίκητες χωματερές. Στις χωματερές αυτές παιδιά σε πληβειακή κατάσταση ψάχνουν αντικείμενα τα οποία μπορούν να ξαναχρησιμοποιηθούν και τα πουλάνε πίσω στους κατασκευαστές.

Αυτή η άνευ οράματος, άνευ λογικής εξαγωγή φτώχειας και δηλητήριου δεν εξαφανίζεται έτσι απλά επειδή καλύψαμε τα μάτια μας με γυαλιά εικονικής πραγματικότητας (VR, virtual reality goggles) και παίζουμε ηλεκτρονικά παιχνίδια. Τουναντίον, όσο περισσότερο αγνοούμε τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις τόσο διογκώνονται και τα προβλήματα αυτά. Η σημερινή αντιμετώπιση, σπρώχνει το άτομο ολοένα σε περισσότερη απεμπλοκή, απομόνωση και στην φαντασία της αποκάλυψης [meta-apocalyptic, μετά την αποκάλυψη, όπως πχ στην ταινία Mad Max] και αντίστοιχες επιπτώσεις βλέπουμε στις επιλογές των επιχειρηματικών κύκλων. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο.

Όταν κυριαρχεί αυτή η αντίληψη για τον κόσμο, τείνουμε να βλέπουμε την ανθρωπότητα ως το πρόβλημα και την τεχνολογία ως λύση. Η ανθρώπινη φύση καταντά ένα λάθος στον κώδικα ενός προγράμματος λογισμικού [bug] παρά ένα γνώρισμά μας. Παρά τις ενσωματωμένες προκαταλήψεις των τεχνολογιών, οι τεχνολογίες θεωρούνται ουδέτερες.
Οποιεσδήποτε άσχημες συμπεριφορές προκαλούν σε εμάς είναι απλή αντανάκλαση του δικού μας σάπιου πυρήνα. Είναι ωσάν να προβάλλονται όλα μας τα προβλήματα σε μία έμφυτη βάρβαρη ανθρώπινη φύση. Όπως η αναποτελεσματικότητα της τοπικής πιάτσας των ταξί μπορεί να “επιλυθεί” με μία εφαρμογή που οδηγεί τους οδηγούς ταξί στη χρεωκοπία [ο συγγραφέας εννοεί την Uber], έτσι και οι ενοχλητικές αντιφάσεις της ανθρώπινης ψυχής μπορεί να διορθωθεί με μία ψηφιακή ή γενετική αναβάθμιση.

Στο απώτατο στάδιο αυτής της λογικής, σύμφωνα με την τεχνοτελική ορθοδοξία, ο άνθρωπος θα ψηφιοποιήσει και ανεβάσει την συνείδησή του σε έναν υπολογιστή ή ακόμη καλύτερα, όταν θα αποδεχτεί πως η ίδια η τεχνολογία είναι το επόμενο στάδιο της εξέλιξης ή καλύτερα ο διάδοχός μας. Σαν μέλη μιας γνωστικής σέκτας, θέλουμε να μεταβούμε στο επόμενο στάδιο της εξέλιξής μας, αφήνοντας τα σώματά μας, και μαζί με αυτά τις αμαρτίες και τα προβλήματά μας.

Οι ταινίες και οι σειρές ουσιαστικά μας αφηγούνται αυτές τις ιστορίες. Σειρές με ζόμπι [TWD] μας παρουσιάζουν έναν μετα-αποκαλυπτικό κόσμο όπου οι άνθρωποι δεν είναι καλύτεροι απ’ τους ζωντανούς νεκρούς – και μάλιστα φαίνεται να το γνωρίζουν. Ακόμη χειρότερα, αυτές οι σειρές προσκαλούν τους θεατές να φανταστούν ένα μέλλον όπου οι άνθρωποι μάχονται μεταξύ τους καθώς η επιβίωση μίας κοινότητας ανθρώπων εξαρτάται άμεσα απ’ την εξαφάνιση μίας άλλης. Ακόμη και το Westworld – το οποίο βασίζεται σε μία νουβέλα όπου τα ρομπότ επαναστατούν ενάντια στους ανθρώπους – τελείωσε τη δέυτερη σεζόν με την εξής αποκάλυψη: Τα ανθρώπινα όντα είναι πιο απλά και πιο προβλέψιμα απ’ την τεχνητή νοημοσύνη που μπορούμε να δημιουργήσουμε. Τα ρομπότ μαθαίνουν πως ο καθένας από εμάς μπορεί να αναλυθεί σε μερικές γραμμές κώδικα και μάλιστα είμαστε και ανίκανοι να πραγματοποιήσουμε βουλησιαρχικές επιλογές. Ακόμη και κάποια ρομπότ της σειράς θέλουν να ξεφύγουν απ’ το μηχανικό τους σώμα και να ζήσουν την υπόλοιπη ζωή τους και να ζήσουν το υπόλοιπο της ζωής τους σε μία προσομοίωση.

Η νοητική κατάληξη που χρειάζεται για μια τέτοια αντιστροφή των ρόλων μεταξύ μηχανών και ανθρώπων εξαρτάται άμεσα στην παραδοχή ότι οι άνθρωποι είναι φύση κακοί. Ας τους αλλάξουμε ή ας τους αντικαταστήσουμε.

Ακολουθώντας αυτή τη λογική, έχουμε βιομήχανους να στέλνουν αυτοκίνητα στο διάστημα- λες και αυτό σηματοδοτεί κάτι παραπάνω απ’ τη δυνατότητα ενός επιχειρηματία να προωθήσει τις δραστηριότητές του. Ακόμη κι εάν λίγοι άνθρωποι καταφέρουν να μετοικήσουν στον Άρη και να επιβιώσουν σε μια φούσκα – παρόλο που υποστηρίζουν ότι στη Γη δεν δούλεψε αυτή η φούσκα σε κανένα απ’ τα δύο ημισφαίρια – το αποτέλεσμα θα ήταν η επιβίωση της ελίτ και όχι η επιβίωση της ανθρωπότητας γενικά.

                        . . .

Όταν οι ειδήμονες της επενδυτικής τραπεζικής με ρώτησαν λοιπόν για την πιο αποτελεσματική μέθοδο διατήρησης της κυριαρχίας τους πάνω στο προσωπικό ασφαλείας τους μετά το “γεγονός”, τους πρότεινα ότι η καλύτερη λύση θα ήταν να συμπεριφέρονται όμορφα σε αυτούς τους ανθρώπους στο σήμερα. Θα πρέπει να τους συμπεριφέρονται ωσάν μέλη της οικογένειάς τους. Και όσο περισσότερο διαδίδουν αυτήν την ιδέα του ανήκειν και στις επιχειρηματικές τους σχέσεις, όπως να μην υπάρχει κάθετη ιεραρχία, να γίνεται διαμοιρασμός του πλούτου κλπ, τόσο λιγότερο πιθανό θα γίνει και το σενάριο του “γεγονότος”. Η τεχνολογική μαγεία θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε λιγότερο ρομαντικές αλλά πολύ πιο συλλογικές μορφές.

Ενθουσιάστηκαν με την αισιοδοξία μου, ωστόσο δεν αποδέχτηκαν την λύση μου. Δεν ενδιαφέρονταν στο να αποφύγουν το γεγονός: είναι πεπεισμένοι ότι είμαστε στο σημείο που δεν υπάρχει επιστροφή. Παρόλη την δύναμη και τον πλούτο τους, δεν πιστεύουν πως μπορούν να επηρεάσουν το μέλλον. Απλά αποδέχονται τα πιο σκοτεινά σενάρια και αφιερώνουν ότι οικονομικούς και τεχνολογικούς πόρους διαθέτουν για την απομόνωσή τους – ειδικά στο γεγονός που δεν καταφέρουν να βρουν το πολυπόθητο εισιτήριο για τον Άρη.

Ευτυχώς, εμείς που δεν έχουμε την οικονομική άνεση για να σκεφτούμε την πλήρη άρνηση της ανθρωπιάς μας, έχουμε πολύ καλύτερες επιλογές. Δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για αντικοινωνικούς, ατομικούς σκοπούς. Μπορούμε να γίνουμε οι ιδιώτες καταναλωτές που επιθυμούν οι συσκευές και οι πλατφόρμες [instagram, FB], ή να θυμηθούμε ότι ο άνθρωπος δεν εξελίχτηκε για να είναι μόνος.  

Το να είσαι άνθρωπος δεν έχει να κάνει με την επιβίωση ή την διαφυγή. Είναι ομαδικό άθλημα. Ότι μέλλον υπάρξει, θα το έχουμε μαζί.