Ανθρωπιστική ή Καπιταλιστική Κρίση;

Βιώνουμε μια περίοδο από-πολιτικοποίησης και τεχνοκρατικοποίησης του πολιτικού λόγου με άμεσο ή έμμεσο αποτέλεσμα τη συσκότιση της ταξικής του ουσίας και των αναγκαίων συμπερασμάτων που απορρέουν από αυτή. Θεμελιώδες καθήκον στη συγκρότηση της σύγχρονης επαναστατικής στρατηγικής είναι η ανάδειξη του ιστορικού χαρακτήρα κάθε έννοιας, δηλαδή του υλιστικού της πυρήνα στην ιστορική του κίνηση μέσα από μια διαδικασία επανάληψης και διαφοράς. Ως συμβολή στον εξοπλισμό αυτής της στρατηγικής, αναδημοσιεύουμε τμήμα του κειμένου του Θανάση Λάγιου με τίτλο “Ανθρωπιστική ή Καπιταλιστική Κρίση;  Σκέψεις και (υπο)σημειώσεις γύρω από ένα (ψευτο)δίλημμα”, το οποίο συναποτελεί το έργο “Διάχυση Συνόρων, Χάραξη Σωμάτων, Σημεία Καταγραφής”, εκδ. Futura, 2016.

Έξεργο

Αντίθετα, η ομάδα της αστικής τάξης που κυβερνούσε και νομοθετούσε με τα κοινοβούλια είχε άμεσο συμφέρον στην καταχρέωση του κράτους. Το κρατικό έλλειμμα, αυτό ήταν ίσα-ίσα το καθαυτό αντικείμενο της κερδοσκοπίας της και η κύρια πηγή πλουτισμού της. Κάθε χρόνο και από ένα νέο έλλειμμα. Ύστερα από κάθε τέσσερα-πέντε χρόνια και από ένα νέο δάνειο. Και κάθε νέο δάνειο πρόσφερε στη χρηματική αριστοκρατία μία καινούργια ευκαιρία να κατακλέβει το κράτος, το οποίο κρατιόταν τεχνητά στο χείλος της χρεοκοπίας και το οποίο ήταν υποχρεωμένο να διαπραγματεύεται με τους τραπεζίτες κάτω από τους πιο δυσμενείς όρους. K. Marx

Είστε πλέον, σε απείρως μεγαλύτερο βαθμό απ’ όσο νομίζετε, υποκείμενοι σε διάφορα όργανα, τα οποία, από το μικροσκόπιο ως τη ραδιο-τηλεόραση, γίνονται συστατικά της ύπαρξής σας. Ούτε καν μπορείτε σήμερα να σταθμίσετε την εμβέλεια του πράγματος, δεν παύει, όμως, να ανήκει στον επιστημονικό λόγο, όπως τον ονομάζω, εφόσον ένας λόγος είναι το στοιχείο που προσδιορίζει μια μορφή κοινωνικού δεσμού.  J. Lacan

Πιστεύω ότι πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι για μία ακόμα φορά η κρίση είναι ένα είδος θεωρητικής γαρνιτούρας που μας προσφέρουν οι πολιτικοί, οι οικονομολόγοι, οι φιλόσοφοι και οι μερικοί άλλοι ακόμα, για να προσδώσουν υπόσταση σε ένα παρόν για το οποίο δεν έχουν τα εργαλεία να αναλύσουν. Η κρίση είναι αν θέλετε, το διαρκές παρόν. Ποτέ δεν υπήρξε στη νεώτερη ιστορία της Δύσης μία στιγμή που να μην είχε βαθιά συναίσθηση μιας κρίσης βιωμένης έντονα μέχρι το μεδούλι των ανθρώπων. M. Foucault […]

[…] Όποιος, όμως, θεωρεί ότι η ιστορία απλώς επαναλαμβάνεται μπερδεύει τον Marx με τον Hegel, καθώς λησμονεί ή απωθεί ότι ο πρώτος «διόρθωσε» τον δεύτερο, διότι εισήγαγε εντός της επανάληψης μίαδιαφορά: τη διαφορά που έχει η τραγωδία από τη φάρσα. Όποιος θεωρεί ότι ο Marx επαναλαμβάνει την αντίληψη του Θουκιδίδη περί ιστορίας, ότι, δηλαδή, απλώς η ιστορία κάνει κύκλους,[1] τότε νομίζει ότι η αντικαπιταλιστική κριτική (πρέπει να) περιορίζεται απλώς στο να επαναλαμβάνουμε μονότονα και κουραστικά ότι «στον καπιταλισμό πάντα εμφανίζονται κρίσεις», δίχως να αντιλαμβανόμαστε ότι και σύμφωνα με την αστική πολιτική οικονομία οι περίοδοι ανάπτυξης ακολουθούνται νομοτελειακά από περιόδους ύφεσης. Ωστόσο, μήπως τελικά ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας της μαρξιστικής κριτικής έγκειται αντιθέτως στην συνάρθρωση και τη διαλεκτική της επανάληψης και της διαφοράς που η επανάληψη τόσο συνεπάγεται όσο και προϋποθέτει, καθώς εξ ορισμού η επανάληψη συμβαίνει σε διαφορετικό χρόνο και ιστορική συγκυρία;  Μήπως, εν τέλει, αντί να υποστηρίζουμε ότι οι καπιταλιστικές κρίσης επαναλαμβάνονται, είναι προτιμότερο να αναζητούμε εκείνα τα ποιοτικά χαρακτηριστικά που τις διαφοροποιούν μέσα από την επανάληψή τους, αν θέλουμε να κατανοήσουμε που έγκειται ο τραγικός και που ο κωμικός χαρακτήρας της ίδιας της ιστορίας μας; Μήπως, είναι προτιμότερο να εξετάσουμε και να κατανοήσουμε τιςκωμικοτραγικές προϋποθέσεις και συνέπειες του οικονομικού, πολιτικού, κοινωνικού, τεχνολογικού και πολιτισμικού πλέγματος σχέσεων εξουσίας και γνώσης του παρόντος, ήτοι τις κωμικοτραγικέςπροϋποθέσεις και τις συνέπειες της ιστορικής συγκυρίας του καπιταλιστικού συστήματος που επέτρεψε στις 23 Απριλίου του 2013 σε ένα μήνυμα στο twitter από Σύρους χάκερς σχετικά με έναν υποτιθέμενο τραυματισμό του Obama να ταρακουνήσει σε ελάχιστα δευτερόλεπτα τους δείκτες των χρηματαγορών οδηγώντας σε απώλειες ύψους περισσότερων από 130 δισεκατομμύρια δολάρια από τον δείκτη Standard & Poor 500,[2] αναδεικνύοντας ότι πέρα από την επαναληπτική εδραίωση του απλού προτύπου (standard) ότι οι φτωχοί (poor) κινδυνεύουν να γίνουν φτωχότεροι, η καπιταλιστική λειτουργία πλέον έχει απολέσει ψευδαίσθηση περί της οικονομίας της αγοράς ως έκφρασης της ανθρώπινης ελευθερίας; Διότι οι παραπάνω απώλειες ήταν το αποτέλεσμα αλγοριθμικών πράξεων και υπολογισμών που έγιναν αυτοματοποιημένα μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα από ηλεκτρονικούς υπολογιστές επιφορτισμένους να λαμβάνουν επενδυτικές αποφάσεις μέσω της αλγοριθμικής ανάλυσης των ειδήσεων και των πληροφοριών που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο και στα λεγόμενα «κοινωνικά δίκτυα» (λες και υπήρξαν ποτέ «δίκτυα» ή «μέσα» μη κοινωνικά ή εκτός κοινωνίας) και όχι από επενδυτές με «σάρκα και οστά».[3]Αν η ιστορία, ήτοι τα γεγονότα, είναι η επανάληψη, τότε η διαφορά πρέπει να προκύψει στο πεδίο της ερμηνείας τους, διότι η «επανάληψη είναι κατά βάση εμμονή ενός λόγου».[4]

Ελπίζοντας, λοιπόν, ότι ο αναγνώστης δεν προσπέρασε βιαστικά το έξεργο, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι αυτό που συνδέει τις αποφάνσεις των Marx, Lacan και Foucault είναι τρία σημαίνοντα, που συνδέονται μεταξύ τους ρητά ή υπόρρητα: καπιταλισμός, υποκείμενο, κρίση. Αν η «ακρίβεια» της μαρξικής περιγραφής του καπιταλιστικού μηχανισμού διαρκούς παραγωγής και κυκλοφορίας του κρατικού χρέους και δανεισμού ακούγεται εξαιρετικά «προφητική», αν κάνει τον κόπο να δει κανείς πως έχει μετατοπιστεί παγκοσμίως από το 2008 και μετά ο συσχετισμός δύναμης μεταξύ χρηματοπιστωτικού τομέα και κοινωνίας∙ αν η «επικαιρότητα» της λακανικής διάγνωσης σχετικά με τη συγκρότηση της υποκειμενικότητας μας μέσω της τεχνολογίας φαντάζει «εντυπωσιακή», αν σκεφθεί κανείς την τυφλή εμπιστοσύνη που επιδεικνύουμε στην πληθώρα των τεχνολογικών εξαρτημάτων που κρατάμε στα χέρια μας, την ώρα που η καθημερινή χρήση δείχνει ότι μάλλον μας «έχουν του χεριού τους» – άλλωστε πόσο πιο έξυπνος μπορεί να αποδειχθεί ένας μονίμως και συνδε-δεμένος χρήστης από το διαρκώς εξελισσόμενο και αναβαθμιζόμενο «έξυπνο τηλέφωνο» του (smartphone);[5] – και αν η «προκλητικότητα» του φουκωικού ισχυρισμού ότι δεν έχουμε τα εργαλεία να αναλύσουμε το παρόν και ό, τι αποκαλούμε κρίση ηχεί δραματικά «μετριοπαθής», δεδομένης της σύγχυσης που επικρατεί σήμερα σχετικά με τις αιτίες, τις διαστάσεις, τις συνέπειες και την επίλυση της κρίσης, τούτο συμβαίνει όχι γιατί οι συγκεκριμένοι στοχαστές δίνουν την κατάλληλη και την ορθή απάντηση στο ερώτημα του τίτλου ούτε γιατί αποδεικνύουν τις υποτιθέμενες «προφητικές ικανότητές» τους, αλλά μάλλον γιατί αποδεικνύουν την ικανότητά τους να θέτουν τα σωστά ερωτήματα συνεπώς, υπάρχει καπιταλιστική κρίση που δεν είναι πάντοτε ήδη, ήτοι εξ  αρχής ανθρωπιστική; Και αντίστροφα: υπάρχει ανθρωπιστική κρίση που να μην είναι  πάντοτε ήδη, ήτοι εξ αρχής και εξ ορισμού καπιταλιστική;[6] Και πάνω απ’ όλα: υπάρχει ανάγκη κριτικής σκέψης, αν δεν προϋπάρχει μία κρίση που να αγκαλιάζει τόσο τον αντικειμενικό κόσμο όσο και τις υποκειμενικότητες που συγκροτούνται εντός του;

Επομένως: υπάρχει καπιταλιστική κρίση που δεν διαμορφώνει και δεν συγκροτεί εκ βάθρων την ανθρώπινη υποκειμενικότητα και αντιστρόφως, υπάρχει ανθρώπινη υποκειμενικότητα που δεν συγκροτείται από την καπιταλιστική κρίση και δεν διαμορφώνεται εντός της;

[1] Βλ. Θουκιδίδη, Ιστορίαι, μτφρ. Ελ. Λαμπρίδη, Αθήνα: Γκοβόστης, 1962, Α’, 22, (έμφαση δική μας): «όσοι θελήσουν να εξετάσουν την καθαρή αλήθεια των όσων έγιναν και εκείνων που πρόκειται να ξαναγίνουν, όπως είναι η φύση των ανθρώπων, ή τα ίδια ή παρόμοια, θα μου φθάσει εάν αυτοί τα κρίνουν ωφέλιμα. Διότι το έργο μου έχει γραφτεί για να το έχουν οι άνθρωποι αιώνιο κτήμα τους, παρά σαν αγώνισμα για να το ακούσει κανείς μόνο μια φορά». Επίσης, βλ. F. C., Η Γέννηση της Ιστορίας, Η διαμόρφωση της ιστορικής σκέψης στην αρχαία Ελλάδα, τ. Ι. μτφρ. Λ. Κασίμη, Αθήνα: Σμίλη, 2001, σ. 156.

[2] Βλ. J. Keller, “A Fake AP Tweet Sinks the Dow for an Instant”, in Bloomberg Businessweek (24/4/2013), και M. Prigg, “The tweet that cost $139 BILLION: Researchers analyse impact of hacked 2013 message claiming President Obama had been injured by White House explosion”, Daily Mail, 20/5/2015 (πρόσβαση 15/12/2015)

[3] Βλ. T. Karpi & K. Crawford, “Social Media, Financial Algorithms and the Hack Crash”, στο Theory, Culture & Society, vol. 33, no. 1 (January 2016), σς. 73-92

[4] Βλ. J. Lacan, Σεμινάριο Τρίτο, Οι Ψυχώσεις, μτφρ. Β. Σκολίδης, Αθήνα: Ψυχογιός, 2008, σ. 275

[5] Ας αναλογιστούμε πόσο πολύ και πόσο βαθιά επηρεάζεται ο τρόπος που θυμόμαστε και η ποιότητα των αναμνήσεών μας από τη στιγμή που τα σύγχρονα μέσα αποθήκευσης, υλικά (σκληροί δίσκοι, usb sticks, smartphones κ. α.) ή άϋλα (i-clouds, dropbox, κ.α.) αποθηκεύουν για μας χωρίς εμάς, μόνο «με το πάτημα ενός κουμπιού», γεγονός που δεν οδηγεί απλώς σε μία «υπερπληροφόρηση», αλλά σε μία διαρκή αποθήκευση πληροφοριών με μία ταχύτητα και ευκολία που δεν αφήνει τον χρόνο να υπάρξει κριτική επεξεργασία εκ μέρους του αυτοαποκαλούμενου «σκεπτόμενου όντος» – παρά μόνο αυτοματοποιημένη επεξεργασία δεδομένων, η οποία έχει λησμονηθεί ως προς το περιεχόμενό της ελάχιστα δευτερόλεπτα μετά. Όπως έχει παρατηρήσει εδώ και τρεις δεκαετίες ο Kittler, «η τεχνική θριαμβεύει επί της μνημοτεχνικής. (…) Οι αγοραστές τους είναι και αναλφάβητοι ή αποκλειστικά αναλφάβητοι, διότι ό, τι υπό συνθήκες προφορικού πολιτισμού προϋπέθετε ακόμα μια μνημοτεχνική, υπό τεχνικές συνθήκες είναι πλήρως αυτοματοποιημένο. “Όσο πολυπλοκότερη η τεχνική, τόσο πιο απλά μπορούμε να ζούμε”, δηλαδή τόσο περισσότερο ξεχασιάρηδες μπορούμε να είμαστε». Βλ. F. Kittler, Γραμμόφωνο, Κινηματογράφος, Γραφομηχανή, σ.95.

[6] Άλλωστε, όπως έξοχα σημειώνει ο Δασκαλοθανάσης, το ίδιο το σημαίνον «ανθρωπιστικός» εμφανίζεται στης δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες μόλις στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, ήτοι την εποχή της εδραίωσης της Βιομηχανικής Επανάστασης και η ρητή σύνδεσή του με το σημαίνον «κρίση» γίνεται μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, όταν η κρίση του καπιταλισμού και η πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», οδηγεί στην πραγματοποίηση «ανθρωπιστικών παρεμβάσεων, ήτοι ιμπεριαλιστικών πολέμων. Βλ. Ν. Δασκαλοθανάσης, «Ανθρωπιστική καταστροφή: ο ανθρωπισμός ως καταστροφή», στο Ν. Δασκαλοθανάσης, Restitutions, 14 κείμενα ιστορίας της τέχνης, Αθήνα: future, 2015, σσ. 31-48.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+