Ανισότητα και Εκμετάλλευση

Μεταφράζουμε και δημοσιεύουμε το άρθρο, «Ανισότητα και Εκμετάλλευση» του μαρξιστή οικονομολόγου Michael Roberts. Στο άρθρο ο Roberts πραγματεύεται τη συσχέτιση της διαρκώς αυξανόμενης οικονομικής ανισότητας με την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης και απόσπασης υπερεργασίας-υπεραξία. Το σύντομο άρθρο του Roberts αναδεικνύει τις δομικές ρίζες της ανισότητας και συνεπώς την ανεπάρκεια κάθε αιτήματος που στέκεται στην αύξηση της φορολόγησης για τους «πλούσιους» ως μέσο αντιμετώπισής της. Αντίθετα, η ουσία της βρίσκεται στην ανατροπή της ίδιας της εκμεταλλευτικής σχέσης μεταξύ κεφαλαιοκρατών και εργατών που γεννά την ανισότητα.

Πρόσφατα, βρήκα μια ενδιαφέρουσα μελέτη από τον Ian Wright του Open University στη Βρετανία. Η μελέτη του Wright που γράφτηκε το Νοέμβρη του 2016, πραγματεύεται την αιτία της αυξανόμενης οικονομικής ανισότητας, η οποία είναι τόσο έκδηλη τα τελευταία 30 χρόνια στις περισσότερες κύριες και μικρότερες οικονομίες. Ο Wright απορρίπτει τις ευρέως διαδεδομένες αιτίες της αυξανόμενης ανισότητας: δηλαδή, την άνιση κατανομή των κερδών και μισθών ή τη μειωμένη φορολογία για τους πλούσιους∙  ή την αυτοματοποίηση που μειώνει σχετικά τους μισθούς για όσους δεν εργάζονται στους κλάδους που «βασίζονται στη γνώση» . Αντ’ αυτού οι αιτίες της αυξανόμενης ανισότητας πρέπει να αναζητηθούν στην ίδια τη φύση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Κατά τον Wright, “ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα όπου μία οικονομική τάξη συστηματικά εκμεταλλεύεται μία άλλη. Και η οικονομική εκμετάλλευση της – όχι η στέγαση, η φορολογική πολιτική ή οι χαμηλοί μισθοί – είναι η θεμελιώδης αιτία της οικονομικής ανισότητας που βλέπουμε γύρω μας”

H πρωτότυπη μαθηματική ανάλυση που ανέπτυξε από τον Wright περιγράφει τον καπιταλισμό ως ένα άναρχο σύστημα, το οποίο παράγει αυτό που η φυσική αποκαλεί εντροπία: “η δραστηριότητα της ανταλλαγής στην αγορά δρα ακριβώς όπως το shaker του κοκτέιλ: αναμειγνύει τα πάντα, τα τυχαιοποιεί [randomizing] και μεγιστοποιεί την εντροπία του συστήματος.” Ως αποτέλεσμα, “μπορεί να νομίζουμε πως οι διαφορές στον πλούτο πρέπει να προκύπτουν από τυχαία γεγονότα κατά τη γέννηση ή τις προσωπικές αρετές. Αλλά η αρχή της μεγιστοποίησης της εντροπίας μας λέει πως υπάρχει ένας πολύ πιο σημαντικό αιτιακός παράγοντας εν δράσει. Γρήγορα παρατηρούμε ακραία εισοδηματική ανισότητα ακόμη και σε μια οικονομία με ίδια υποκείμενα και ίδιες αρχικές ποσότητες χρημάτων.”

Ο Wright αναπτύσσει ένα μοντέλο του καπιταλισμού, το οποίο βασίζεται στην αρχή της εντροπίας σε μια οικονομία της αγοράς, αλλά [περιλαμβάνει] περισσότερα απ’ αυτή. “Η μεγιστοποίηση της εντροπίας με μόνο περιορισμό τη διατήρηση του χρήματος παράγει μια εκθετική κατανομή του πλούτου, η οποία είναι εντελώς άνιση. Συνεπώς, η πρώτη αιτία της ανισότητας είναι αυτό που ο Adam Smith αποκαλούσε μικρολογίες και παζαρέματα [higgling and haggling] της αγοράς. Εφόσον οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να εμπορεύονται, η εντροπία αυξάνεται και η κατανομή του χρήματος γίνεται άνιση.” Ωστόσο, ο Wright ισχυρίζεται πως “δεν βρίσκουμε μια εκθετική κατανομή στις πραγματικές καπιταλιστικές οικονομίες. Βρίσκουμε κάτι πιο πολύπλοκο. Αυτό συμβαίνει επειδή οι καπιταλιστικές οικονομίες υπακούουν σε επιπρόσθετους περιορισμούς σχετικά με την κίνηση του χρήματος μεταξύ ατόμων. Οι αγορές δεν είναι η μόνη αιτία της ανισότητας που βλέπουμε στον καπιταλισμό.”

Η άλλη όψη είναι η εκμετάλλευση της εργασίας για κέρδος. Οι καπιταλιστές συσσωρεύουν τα κέρδη ως κεφάλαιο. “Οι εταιρείες ακολουθούν μια κατανομή νόμου δύναμης κατά μέγεθος. Και το κεφάλαιο συγκεντρώνεται με τον ίδιο τρόπο. Ένας μικρός αριθμός κεφαλαίων εκμεταλλεύεται έναν μικρό αριθμό εργατών, και ένας μεγάλος αριθμός κεφαλαίων εκμεταλλεύεται έναν μεγάλο αριθμό εργατών. Τα κέρδη σε γενικές γραμμές είναι ανάλογα με τον αριθμό των εργατών. Έτσι, το καπιταλιστικό εισόδημα ακολουθεί μια κατανομή νόμου δύναμης.Όσους περισσότερους εργάτες εκμεταλλευτείς, τόσα περισσότερα κέρδη θα βγάλεις.” Αυτός είναι ο λόγος για την αυξανόμενη ανισότητα όταν δεν υπάρχουν όρια στην καπιταλιστική συσσώρευση. Όπως συνοψίζει ο Wright:  ”η θεμελιακή κοινωνική αρχιτεκτονική του καπιταλισμού είναι η κύρια αιτία της οικονομικής ανισότητας. Δεν μπορούμε να έχουμε καπιταλισμό χωρίς ανισότητα: είναι μια αναπόδραστη και αναγκαία συνέπεια των οικονομικών κανόνων του παιχνιδιού.”

Η μαθηματική ανάλυση είναι συνεπής με τα εμπειρικά δεδομένα. Για παράδειγμα, ο Simon Mohun, επίτιμος καθηγητής οικονομικών, έχει δημοσιεύσει μια μελέτη, η οποία έδειξε πως η ανάλυση του Μαρξ για τις τάξεις, η οποία βασίζεται στην ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (μεταξύ του ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής και ο οποίος εκμεταλλεύεται αυτούς οι οποίοι δεν κατέχουν τίποτα πέρα από την εργατική τους δύναμη), παραμένει σε γενικές γραμμές σωστή, ακόμη και σε σύγχρονες καπιταλιστικές οικονομίες όπως οι ΗΠΑ. [Ο Μohun] βρήκε πως η εργατική τάξη – αυτοί που βασίζονται μόνο στον μισθό για την επιβίωση του – ακόμη περιλαμβάνει το 84% του εργαζόμενου πληθυσμού. Οι managers αποτελούν το υπόλοιπο, αλλά μόλις 2% (σημειώνεται ως Qc στον πίνακα) μπορεί όντως να επιβιώσει [κάνοντας χρήση] μόνο μισθωμάτων, τόκων, κεφαλαιακών κερδών και μερισμάτων. Αυτή είναι η πραγματική καπιταλιστική τάξη. Και αυτή η αναλογία έχει αλλάξει ελάχιστα τα τελευταία 100 χρόνια.

Επιπλέον, αυτό είναι το στρώμα που έχει κερδίσει τα περισσότερα κατά τη διάρκεια των 30 τελευταίων ετών της αυξανόμενης ανισότητας. Το εισόδημα αυτής της καπιταλιστικής τάξης (Qc) έχει ανέβει από περίπου το 9πλάσιο του μέσου εισοδήματος της εργατικής τάξης στο 22πλάσιο ενώ το εισόδημα των managers (Lpd) έχει ανέβει από 2.5 σε 3.5 φορές το εισόδημα των εργατών. Συνεπώς, η αυξανόμενη ανισότητα είναι κυρίως το αποτέλεσμα της αυξημένης εκμετάλλευσης, ενός αυξανόμενου ποσοστού υπεραξίας σε μαρξιστικούς όρους.

Πίσω στο 2013, είχα γράψει ένα σχόλιο, για το έργο του πατέρα της έρευνας για την ανισότητα, του Sir Anthony Atkinson, πλέον δυστυχώς εκλιπόντος, ο οποίος έδειξε πως οι νέες τεχνολογίες και η παγκοσμιοποίηση δεν οδήγησαν σε αύξηση της ζήτησης ειδικευμένων εργατών σε σχέση με τους ανειδίκευτους με αποτέλεσμα να ανέβουν οι αποδοχές του όπως αρέσκεται να ισχυρίζεται το κυρίαρχο ρεύμα των οικονομικών. Ο Atkinson απέρριψε αυτή την νεοκλασσική απολογητική. ΟΙ μεγαλύτερες αυξήσεις στην ανισότητα έλαβαν χώρα πριν την παγκοσμιοποίηση και την επανάσταση της πληροφορικής [dot.com] που συνέβη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990.

Αυτό που είναι καθοριστικό για τον καπιταλισμό είναι η υπεραξία (κέρδος, τόκοι και μισθώματα), όχι οι διαφορές στο εισόδημα από μισθό ή οι δαπάνες. Το κύριο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού τα τελευταία 100 έτη δεν είναι η αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα – πράγματι, όπως δείχνει ο Atkinson, η ανισότητα δεν αυξανόταν πάντα. Το κύριο χαρακτηριστικό είναι μια αυξανόμενη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του πλούτου, όχι του εισοδήματος. Και αυτό βρίσκεται στον πλούτο που υπάρχει στα μέσα παραγωγής και όχι απλά στον οικογενειακό πλούτο. Αυτό έχει παράγει μια κατανομή νόμου δύναμης της ανισότητας στην κορυφή.

Μια έρευνα δείχνει πόσο πολύ έχει διευρυνθεί αυτό την τελευταία περίοδο. Στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας στη Ζυρίχη, τρείς μελετητές της θεωρίας συστημάτων ανέπτυξαν μια βάση δεδομένων όπου καταγράφονται 37 εκατομμύρια εταιρείες και επενδυτές παγκόσμια και ανέλυσαν όλες τις 43,060 υπερεθνικές εταιρίες, [οι οποίες] και μοιράζονται μεταξύ τους την ιδιοκτησία τους και συνδέονται [μέσω αυτής της ιδιοκτησίας]  (υπό τον έλεγχο 147 εταιρειών). [Έπειτα], έχτισαν ένα μοντέλο για το ποιος κατέχει τι και ποια είναι τα έσοδα τους, χαρτογραφώντας τη δομή της οικονομικής εξουσίας. Ανακάλυψαν πως ένας κυρίαρχος πυρήνας 147 εταιρειών μέσω αλληλένδετων μετοχών σε άλλες ελέγχουν μαζί 40% του πλούτου στο δίκτυο. Ένα σύνολο 737 εταιρειών ελέγχει το 80% συνολικά. Αυτή είναι η ανισότητα που έχει σημασία για τη λειτουργία του καπιταλισμού – η συγκεντρωμένη δύναμη του κεφαλαίου.

Ακολουθούν οι συνέπειες αυτής της ανάλυσης για την πολιτική. Ναι, η αύξηση των εσόδων για το πλουσιότερο 2%, ειδικά  κεφαλαιακών κερδών και των “εσόδων” από το κεφάλαιο, θα είχε κάποια σημασία. Ο Atkinson το έδειξε αυτό σε μια μελέτη. Αλλά τα ακραία επίπεδα ανισότητας που οι περισσότερες καπιταλιστικές οικονομίες έχουν πλέον φτάσει θα άλλαζαν μόνο λίγο. Αυτό που χρειάζεται είναι να σταματήσει η εκμετάλλευση (της εργασίας) για την [απόσπαση] υπεραξίας. Εδώ είναι που λειτουργεί η κατανομή νόμου δύναμης. Και αυτό σημαίνει να σταματήσουμε τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.