Συμβαίνει ποτέ τίποτα καινούργιο;

Μεταφράζουμε το άρθρο με τίτλο «Does Anything New Ever Happen» των βιολόγων Richard Lewontin και Richard Levins από το έργο τους με τίτλο «Biology Under the Influence» ενάντια στην πάγια αστική προπαγάνδα περί του αμετάβλητου της ανθρώπινης φύσης και ιστορίας. Εν τέλει, σε μια εποχή κατάρρευσης των ιερών κειμηλίων της αστικής κοινωνίας, το μόνο που αναδεικνύεται ως πραγματικά αμετάβλητο είναι η βαρβαρότητα ενός συστήματος σε παρακμή και τα χιλιοπαιγμένα σενάρια αναστήλωσης του από την ποικιλόχρωμη σοσιαλδημοκρατία.

Ο κουρασμένος, αποθαρρυμένος συγγραφέας του Βιβλίου του Εκκλησιαστή, γράφοντας στο 2ο ή 3ο αιώνα π.Κ.Ε., μας διαβεβαιώνει ότι «ουδέν καινό υπό τον ήλιον» και ότι «όλα είναι μάταια». Πιο πρόσφατα, ο αρχιφιλελεύθερος Φράνσις Φουκουγιάμα άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο ότι ίσως κάτι να συνέβαινε κάποτε, αλλά πλέον η ιστορία έχει τελειώσει. Στο διάστημα μεταξύ των δύο αυτών αφορισμών, πολλά γραφικά γνωμικά του τύπου «Δεν μπορείς να αλλάξεις την ανθρώπινη φύση» και « Όλα αλλάζουν, κι όλα ίδια μένουν» επανέλαβαν το ίδιο μοτίβο.

Οι ισχυρισμοί ότι τα φαινόμενα είτε είναι ριζικά νέα είτε ότι είναι ξανά και ξανά τα ίδια δεν προκύπτουν από κάποια γενική ιδεολογία , αλλά στοχεύουν σε κάθε περίπτωση να πετύχουν συγκεκριμένο αποτελέσματα. Σε κάποιες περιπτώσεις, αυτοί που θα προτιμούσαν να μην υπήρχε καμία αλλαγή , όπως και αυτοί που προσπάθησαν να προωθήσουν την αλλαγή και είδαν τις προσπάθειές τους να αποτυγχάνουν, ψάχνουν από κοινού να βρουν τρόπους οι οποίοι να δείχνουν πως διαφορετικές εποχές είναι παρόμοιες με σκοπό να αρνηθούν τη διαφορά μεταξύ τους. Για παράδειγμα, για να υποστηρίξουν τη θέση ότι η επιχειρηματικότητα είναι μια βασική και αμετάβλητη πλευρά της ανθρώπινης φύσης, κάθε είδους ανταλλαγή αγαθών θεωρείται «εμπόριο» και κάθε είδους εμπόριο ερμηνεύεται σαν μια μορφή καπιταλιστικής ανταλλαγής. Οπότε το κουφάρι ενός άντρα της Εποχής του Λίθου, το οποίο βρέθηκε στις Άλπεις με περισσότερους πυρόλιθους πάνω του απ’ όσους εκείνος χρειαζόταν, ή δύο Κουβανοί που ανταλλάσσουν μεταξύ τους διανεμημένα αγαθά για να καλύψουν τις διαφορετικές ανάγκες τους, «τσουβαλιάζονται» σε μια καθολική ανθρώπινη τάση για το εμπόριο (θεωρητικά οφείλεται στο ίδιο χρωμόσωμα όπως τα γονίδια για την τάση να αντιγράφεις στις εξετάσεις και να μην εμπιστεύεσαι τους αγνώστους). Από μια τέτοια οπτική η Σοβιετική Ένωση ήταν απλά η συνέχιση της τσαρικής αυτοκρατορίας που επιφανειακά άλλαξε ρητορική και όλες οι επαναστάσεις ομοιάζουν στο γεγονός ότι απλά αντικαθιστούν μία ομάδα κυβερνώντων με μία άλλη. Ωστόσο, σε μια φαινομενική αντιστροφή της ιδεολογίας, οι απολογητές της αστικής τάξης μας διαβεβαιώνουν ότι ο καπιταλισμός έχει υποστεί μια επαναστατική αλλαγή, αντικαθιστώντας την κυριαρχία των κεφαλαιοκρατών με την κυριαρχία των τεχνοκρατών σαν αποτέλεσμα της «διοικητικής επανάστασης», ενώ επαφίεται στους Μαρξιστές θεωρητικούς να μας υπενθυμίσουν ότι: « Όλα αλλάζουν, κι όλα ίδια μένουν».

Είναι πάντα πιθανό, φυσικά, να βρεις ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στα φαινόμενα. Η επιχειρηματολογία του Δαρβίνου για την εξέλιξη των ειδών στηρίχτηκε και στα δύο: οι ομοιότητες αποκάλυψαν κοινούς προγόνους και εξήγησαν τα πλαίσια εντός των οποίων συνέβησαν οι αποκλίσεις , ενώ οι διαφορές αναδεικνύουν τον ιστορικό χαρακτήρα των αποκλίσεων. Αν υπήρχαν μόνο διαφορές, με τον κάθε οργανισμό να είναι μοναδικός και να μην έχει κανένα κοινό χαρακτηριστικό με τους άλλους, τότε η Βιβλική Δημιουργία θα ήταν μια καλύτερη εξήγηση των παρατηρήσεων από την εξέλιξη.

Με βάση τη δουλειά που πρέπει να γίνει, καθίσταται κατάλληλη η έμφαση στην ομοιότητα ή την αλλαγή. Κοιτώντας το σύγχρονο καπιταλισμό , βλέπουμε τη συνέχιση της εκμετάλλευσης , την απόσπαση κερδών , και τα μεταβαλλόμενα μέσα παραγωγής ως την κύρια πηγή πλούτου, με την εμπορευματική σχέση να διαπερνά τα πάντα. Από τη σκοπιά της αμφισβήτησης ολόκληρου του συστήματος αυτά τα στοιχεία συνέχειας είναι σημαντικότερα από τα καινούρια: την άνοδο της βιομηχανίας της ενημέρωσης, την αυξανόμενη αυτοτέλεια χρηματοοικονομικών εργαλείων, αποκομμένων από την παραγωγή, τα οποία θεωρούνται ως μείζον πεδίο επενδυτικών δυνατοτήτων που προσφέρουν τη μέγιστη αποδοτικότητα κεφαλαίου, την ενδημικότητα της ανεργίας και την άνοδο των δι-εθνικών εταιριών. Αλλά όταν σχεδιάζουμε στρατηγικές, τότε πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας και να εξετάσουμε τα καινοτόμα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν την οργάνωση , την ανάγκη για διεθνιστική αλληλεγγύη, την όλο και πιο επικίνδυνη θέση των ΗΠΑ ως φθίνουσα οικονομική δύναμη με έναν πρώτης τάξεως στρατό, που τώρα βρίσκεται στο δίλημμα του πώς να χρησιμοποιήσει το στρατό της στην υπηρεσία της οικονομίας.

Όταν κοιτάμε τις ομοιότητες είναι σημαντικό να προσέξουμε ότι δύο «παρεμφερή» αντικείμενα ή γεγονότα ίσως έχουν αρκετά διαφορετική σημασία και ίσως βρίσκονται σε αρκετά διαφορετικές πορείες ανάπτυξης επειδή βρίσκονται σε διαφορετικές συνθήκες. Για παράδειγμα, το δικαίωμα ψήφου έχει εξαπλωθεί αυτή τη στιγμή σε πολλές κοινωνίες. Αλλά το δικαίωμα ψήφου έχει παίξει αρκετά διαφορετικούς ρόλους: την επιβεβαίωση ενός ήδη υπαρκτού συσχετισμού δύναμης( σε όλους τους Γερμανούς επιτράπηκε να συμμετάσχουν στο δημοψήφισμα του Χίτλερ το 1934, δίνοντάς του την εξουσία να κυβερνά με διατάγματα), την επιλογή μεταξύ πολιτικών κομμάτων, εντός των οποίων το ευρύ κοινό έχει περιορισμένη επιρροή, ένα δημοψήφισμα που επικυρώνει τα αποτελέσματα από μια προηγούμενη εκτεταμένη διαβούλευση, όπως η ψηφοφορία στη Νέα Αγγλία για τους προϋπολογισμούς στα συμβούλια της πόλης∙ ένας διαγωνισμός δημοφιλίας που καθοδηγείται από διαφημιστές – όλα είναι «ψήφοι».

Όταν οι συντηρητικοί δίνουν έμφαση στην απουσία αλλαγών μιλούν για «εθνικές διαμάχες» και «αρχαίες εχθρότητες» παρά για εθνικιστικές διαμάχες, οι οποίες αποτελούν μια πολιτική επιλογή. Αλλά αν οι συντηρητικοί υπογραμμίζουν την ομοιότητα εκεί που δεν υπάρχει, η αναρχική σκέψη συχνά δίνει έμφαση στη συνέχεια, όπως στην πεποίθηση ότι η κάθαρση της επανάστασης δημιουργεί «νέους ανθρώπους», έτοιμους και πρόθυμους να ζήσουν συλλογικά με ισότητα και αλληλεγγύη, απαλλαγμένοι από την προηγούμενη συνείδηση τους. Η πραγματική εμπειρία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης δείχνει το αντίθετο. Κάποιες κοινωνικές σχέσεις είναι εξαιρετικά επίμονες, και όπως κατέδειξε η Ρόζα Λούξεμπουργκ, επιχειρούμε να χτίσουμε ένα μέλλον με τα υλικά του παρελθόντος.

Ο ισχυρισμός ότι τίποτα καινούριο δε συμβαίνει είναι ένα συνηθισμένο εργαλείο για να αντιταχθεί κανείς στην πολιτική και κοινωνική δράση, είτε με την έννοια του ότι καμία δράση δεν είναι δυνατή επειδή η παρούσα κατάσταση είναι μια αμετάβλητη σταθερά της φύσης είτε ότι δεν είναι απαραίτητη κανενός είδους νέα δράση γιατί τα πράγματα δεν είναι υλικά διαφορετικά απ’ ότι ήταν πάντοτε. Οι πιο ενεργές τωρινές εκδηλώσεις αυτών των συντηρητικών κινήσεων αντιτίθενται στις διεκδικήσεις για ριζοσπαστική δράση σε δύο σφαίρες όπου η κοινωνική συνείδηση έχει φτάσει σε ένα απειλητικά υψηλό επίπεδο – την κοινωνική ανισότητα και την περιβαλλοντική ρύπανση. Το πρόβλημα της ανισότητας αποτελεί κυρίαρχη κοινωνική αγωνία του αστισμού ήδη από τις επαναστάσεις του 18ου αιώνα , επαναστάσεις που διεκδικούσαν την ισότητα ως νομιμοποιητική τους αρχή. Η απάντηση σε ένα αίτημα το οποίο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσα στην καπιταλιστική κοινωνία είναι ο ισχυρισμός ότι πραγματικά νέου τύπου κοινωνικοί συσχετισμοί είναι βιολογικά ανέφικτοι επειδή η ανθρώπινη φύση είναι επιφορτισμένη με μια ανταγωνιστική, επιθετική, εγωκεντρική ,ναρκισσιστική φύση η οποία υπήρχε στους μη-ανθρώπινους προγόνους μας διαμέσου της εξέλιξης. Τίποτα καινούργιο δεν προέκυψε στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Είμαστε απλά «γυμνοί πίθηκοι» που διακατέχονται από τα αμετάβλητα χαρακτηριστικά του είδους τους και τα βαθιά παγιωμένα ζωώδη ένστικτά μας, οπότε οι απόπειρες να αλλάξει κανείς τους κοινωνικούς συσχετισμούς αποτελούν αυταπάτες.

Το άγχος μας ότι η παρούσα μορφή και βαθμίδα μετασχηματισμού των φυσικών πόρων θα καταστήσει μια υλικά αξιοπρεπή ζωή μη βιώσιμη για τα ανθρώπινα όντα, συμπίπτει με τον ισχυρισμό ότι τίποτα καινούργιο δε συμβαίνει. Δεν είναι ο Μαρξ αυτός που μας υπενθυμίζει στα Grundrisse ότι κάθε πράξη παραγωγής είναι μια πράξη κατανάλωσης και ότι κάθε πράξη κατανάλωσης είναι μια πράξη παραγωγής; Και όχι μόνο όσον αφορά τα ανθρώπινα όντα. Κάθε είδους οργανισμός καταναλώνει τους πόρους οι οποίοι είναι αναγκαίοι για τη ζωή του και χωρίς τη σχέση κυνηγού-θηράματος ή τον ανταγωνισμό , θα μπορούσε να αναπτύσσεται ανεξέλεγκτα. Κάθε οργανισμός παράγει απορρίμματα που είναι δηλητηριώδη για τον ίδιο. Και τότε γιατί γίνεται τόση φασαρία για την εξαφάνιση του είδους; Στην τελική, το 99,999% όλων των ειδών που έχουν υπάρξει έχουν ήδη εξαφανιστεί και , εν τέλει, κανένα δε θα διαφύγει της εξαφάνισής του. Τα πάντα εφάπτονται στο χρόνο και το τυχαίο. Επιπλέον, κανένα είδος σπονδυλωτών ή φυτών δεν εξαφανιστεί στη Βρετανία τα τελευταία 100 χρόνια παρά τα τοξικά παράγωγα των «σκοτεινών σατανικών μύλων». Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν ήδη αποψιλώσει εντελώς τη γη τους από την Κλασσική Εποχή και δεν έχει υπάρξει κανένα λιβάδι στη Β. Αμερική για πάνω από έναν αιώνα, αλλά αυτό δεν εμπόδισε ούτε τους Έλληνες ούτε τους Αμερικανούς να γίνουν κυρίαρχοι στην εποχή τους.

Και τα δύο αυτά επιχειρήματα δίνουν έμφαση στην τωρινή λειτουργία των ίδιων θεμελιωδών δυνάμεων που ήταν ο κινητήριος τροχός της ιστορίας στο παρελθόν και της συνέχειας του στο παρόν. Αλλά η συγκεκριμένη έμφαση αποτυγχάνει να αναγνωρίσει θεμελιώδη χαρακτηριστικά των δυναμικών συστημάτων που επιτρέπουν την ύπαρξη νέων συμβάντων παρά τη συνέχεια και την ομοιομορφία των λανθανουσών διαδικασιών. Καταρχάς, πτυχές του κόσμου που δεν είχαν προηγουμένως αγγιχτεί από την διαδικασία ίσως ενσωματωθούν σ’ αυτήν. Όλα τα είδη χρησιμοποιούν πόρους , αλλά ο άνθρωπος είναι το μοναδικό είδος που τοποθετεί τις μη ανανεώσιμες πηγές όπως τα ορυκτά και τα παράγωγα καύσιμα στο κέντρο της κατανάλωσής του. Δεύτερον, πτυχές του κόσμου που δεν είχαν έρθει σε επαφή προηγουμένως είναι πιθανό να αντιπαρατεθούν και να αλληλεπιδράσουν. Η πλειονότητα των χημικών αντιδράσεων που παράγονται από τους ανθρώπους δεν έχουν ξανασυμβεί επειδή τα αντιδρώντα δεν έχουν ξαναέρθει σε επαφή. Τρίτον, τα δυναμικά συστήματα αλλάζουν μορφή σε κρίσιμες τιμές των συνεχών μεταβλητών, τα αποκαλούμενα σημεία καταστροφής, όπως όταν ένα ξύλο, το οποίο υπό κάμψη από συνεχώς αυξανόμενες δυνάμεις, ξαφνικά σπάει. Οπότε, ακόμα και για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ο χαμηλός ρυθμός παραγωγής και κατανάλωσης αυτών των πόρων ίσως να βρίσκεται σε ένα εύρος τιμών που αφήνει περιθώρια για μια δυναμική σταθερότητα του συστήματος, την οποία ωστόσο η εκμετάλλευση εκτός αυτού του εύρους ίσως οδηγούσε σε κατάρρευση. Αλλά και η μαθηματική «καταστροφή» ίσως να αποτελεί μια εποικοδομητική καινοτομία. Καθώς το κεντρικό νευρικό σύστημα των πρωτευόντων θηλαστικών ,των προγόνων του ανθρώπου, μεγάλωνε σε μέγεθος, με τις συνδέσεις να πολλαπλασιάζονται, τμήματα του εγκεφάλου άρχισαν να επιτελούν νέες λειτουργίες, μεταξύ των οποίων η ικανότητα της ομιλίας, οι οποίες δεν έχουν καμία αντιστοιχία με τους μη-ανθρώπινους προγόνους μας. Τέταρτον, τα μη γραμμικά δυναμικά συστήματα συμπεριφέρονταν ομαλά και ήταν προβλέψιμα για τμήματα του εύρους των παραμέτρων τους , αλλά έξω απ’ αυτό το φάσμα ταλαντεύονται άτακτα και χωρίς καμία προφανή πρόβλεψη (αποκαλούμενα και ως χαοτικά καθεστώτα). Μια οικονομία τοπικών παραγωγών με χαμηλά επίπεδα δανεισμού, η οποία εφοδιάζει μια τοπική αγορά δεν έχει την ίδια δυναμική με τον παγκοσμιοποιημένο χρηματιστηριακό καπιταλισμό.

Λέγεται πως όταν ο Γαλιλαίος αντιμετώπισε τους δυσάρεστους μηχανισμούς της Ιεράς Εξέτασης, καθώς ανακαλούσε τον ισχυρισμό του ότι η Γη, όπως και τα υπόλοιπα ουράνια σώματα κινούνται, ψιθύρισε «Eppur’ si muove!” ( Κι όμως, κινείται!) . Δε γνωρίζουμε αν όντως το είπε, ή αν θα έπρεπε να το έχει πει για να εξυπηρετήσει το μύθο της προοδευτικής αλλαγής. Εμείς υιοθετήσαμε αυτή τη φράση για τον τίτλο της στήλης μας στο Καπιταλισμός, Φύση, Σοσιαλισμός , σε ένα χαμηλό σημείο της ιστορίας τους κινήματός μας για ένα νέο τύπο κοινωνικής ζωής, [ένα σημείο] όπου ο θρίαμβος του καπιταλισμού έμοιαζε αδιαμφισβήτητος και η κραυγή της Μάργκαρετ Θάτσερ πως “Δεν υπάρχει καμία εναλλακτική!” φαινόταν ότι απέκλειε κάθε δυνατότητα. Όμως οι διαλεκτικοί ξέρουν καλύτερα.

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+